У вёску Чаплічы Пагранічнага сельсавета мы прыехалі разам з аўталаўкай, таму атрымалася вельмі добрая магчымасць убачыць практычна ўсіх жыхароў вёскі разам у адным месцы. А іх тут нямнога: пальцаў на руках хопіць, каб пералічыць. Праўда, не ўсе могуць выйсці да аўталаўкі – дзве бабулі ўжо ляжачыя. Занятыя сваімі пакупкамі, жыхары Чаплічаў не адразу звярнулі ўвагу на рэдакцыйную машыну, а калі я дастала фотаапарат, з цікавасцю сталі збірацца вакол мяне. Размясціўшыся на лавачцы, яны ахвотна згадзіліся расказаць пра сваю вёску. - Месца ў нас вельмі харошае, комплексаў паблізу няма, паветра чыстае, вада вельмі добрая, мы здавалі яе на аналіз: нітратаў і жалеза менш за норму, - пачынае знаёмства з Чаплічамі Людміла Мікалаеўна Прымічова (у дзявоцтве Мінкевіч). – Вось толькі праблема, што калодзежы даўно не чышчаныя. Раней, калі былі маладыя, вяскоўцы самі чысцілі, а цяпер ужо ўсе пенсіянеры, самі не можам. Вось у гэтым калодзежы толькі адна цёця Вера ваду бярэ, ён жа застойваецца, напішыце, можа, нам хто дапаможа. Хат у Чаплічах нямнога: 12 – з тымі, якія яшчэ трохі трымаюцца, а жылых толькі 5. - Я нарадзілася тут, у гэтым вось доме, - працягвае Людміла Мікалаеўна. - Жыла ў Гродне, працавала на мэблевай фабрыцы, але пайшла на пенсію, другі год сюды ўжо прыязджаю, бо мая мама, Галіна Паўлаўна Мінкевіч, інвалід 1 групы, ужо 6 гадоў як ляжыць, нават вады сама не возьме. А яна ж сама з 14 гадоў працавала: маці яе хварэла, бацька рана памёр, яна малодшых дзяцей, брата і сястру, сама глядзела, нават школу не закончыла, бо на гаспадарцы працавала. Таты ўжо 13 гадоў няма. Брат мой таксама тут жыве, так ужо склалася, што развёўся з жонкай і вярнуўся да маці. Сам працуе ў Вялікай Бераставіцы, ездзіць далекавата - 17 кіламетраў толькі ў адзін бок, але што зробіш… Дачнікаў тут няма, бо вёска далёка ад трасы, не хочуць людзі ехаць. Пра нас і ў раёне не асабліва ведаюць, неяк мой брат пайшоў у паліклініку, спіна забалела, то ўрач нават і не ведала, што ёсць такая вёска ў Бераставіцкім раёне. - Затое паглядзіце, як у нас прыгожа! – далучаецца да размовы Валяр’ян Рыгоравіч Саўко. - Вы бачыце, у нас вёска чысценькая, мы стараемся падтрымліваць парадак нават каля тых хат, дзе ніхто не жыве. А каб вы трохі раней прыехалі, то тут цвіло столькі падснежнікаў! Усё навокал было блакітным! Валяр’ян Рыгоравіч таксама родам з Чаплічаў, раней жыў у Гродне, быў аўтаслесарам у аўтобусным парку, а як адправілі на пенсію, то таксама пераехаў з Гродна ў бацькоўскую хату. - А што мне там цяпер рабіць? Жонцы яшчэ кантракт на год працягнулі, працуе, а на выхадныя сюды прыязджае. Купіў вось трактар і працую на роднай зямлі. Валянціна Яўгеньеўна Сас­ноўская прыехала ў Чаплічы да маці на час водпуску, яна жыве ў Мінску, працуе дыспетчарам у Мінтрансе. Яе маці, Соф’я Паўлаўна Кумпель, не дачакаўшыся дачкі ад аўталаўкі, таксама выходзіць на вуліцу. Соф’і Паўлаўне хутка 83 гады, у Чаплічах яна з таго часу, як замуж выйшла, а родам сама з суседніх Жылічаў. - Укаранілася тут і добра, - усміхаецца бабуля. - Увесь час у калгасе на паляводстве працавала. Раней у калгас з Чаплічаў хадзілі кожны дзень, можа, бабаў 20. Тут быў свой калгас, Вішнеўскі быў старшынёй, а брыгадзірам - Грыка. Была ў Чаплічах і ферма свая, там далей, злева за вёскай, і канюшня. Цяпер ужо ўсё там прыгаралі. Жанчыны занятыя былі ў паляводстве, бульбу садзілі, каменне збіралі, сеялі, усё рабілі. - Дзяніс прыязджаў, казаў соткі ў гэтым годзе будуць у Чаплічах, - раптам успамінае Людміла Мікалаеўна. – Ой, Дзяніс так казаў? Як добра! - узмахвае рукамі Соф’я Паўлаўна. - Вы яшчэ садзіце бульбу?- пытаюся. - Мы ўсе па сотак 10 садзім бульбы, - гаворыць Валяр’ян Рыгоравіч. - Ведаеце, на гаро­дзе з бульбай многа работы, а ў калгасе пасадзіў, грошы заплаціў – і забыў. Калгас дае капалку і прывязе потым трактарам. А капаем усе разам. Мы ў мінулым годзе спачатку цёці Веры бульбу выкапалі, потым - бабе Соні, а пакуль я прыехаў трактарам, дык яны ўжо і маю бульбу выбралі. - Мы да працы прывыклі, - кажа Соф’я Паўлаўна. – Усё жыццё ў калгасе рабілі. Я як закончыла 7 класаў, дык пайшла ў брыгаду, і яшчэ гадоў 15 на пенсіі працавала. Мае дочкі ў Мінску жывуць, хочуць забраць і мяне, але мне не хочацца кідаць свайго вугла. А здароўя няма, трэба ехаць на аперацыю, вочы ўжо падводзяць, катаракта, ды і ціск скача кожны дзень… Муж ужо пяты год, як памёр. - А я ўжо, можа, 25 гадоў, як ўдава, - уздыхае Вера Аляк­сандраўна Канецкая. Веры Аляксандраўне 78 гадоў, яна нарадзілася і вырасла ў Чаплічах, тут выйшла замуж і ўсё жыццё пражыла. Муж яе працаваў на кране, грузіў вугаль на станцыі Бераставіца. Ды вось толькі захварэў і памёр рана. Але самы вялікі боль Веры Аляксандраўны – смерць сына Валянціна, якога не стала ў маладым узросце каля двух гадоў таму. Вера Аляксандраўна не можа стрымаць слёз: “Такі харошы быў, добры, няма горшай бяды, як Бог дзіця забірае. Іншы раз так трудна стане, на ўсю хату крычу. На могілках у Гарбачах ён пахаваны”. Каб трохі змяніць сумную тэму, пытаю ў жыхароў Чаплічаў, якую гаспадарку яны трымаюць, што садзяць на агародах. - Трымаем вось толькі курачак ды сабачак, свіней нельга, - ажыўляюцца жанчыны. - А я і бройлераў вырошчваю, - дадае Валяр’ян Рыгоравіч. – Праўда, усё загарадзіў, каб ліса не дастала. Яна неяк да бабы Соні ўлезла, падушыла курэй, з курніка пеўня дастала. А яшчэ было, што па суседству тут тры козачкі разарвалі ваўкі ці шакалы, можа, чулі гэту гісторыю? Гэты чалавек сам тут не жыве, ён з Ражкоў, а козачак трымаў пры доме, што ад сваякоў застаўся. Месцы ў нас тут ціхія, таму і дзікія жывёлы наведваюцца: ласі прыходзілі, казулі бегаюць часта. Кажуць, што заўсёды тут вадзілася многа чапляў, таму так вёску і назвалі. А яны і цяпер тут ёсць, там, далей, за хутарам, гняздзяцца. А яшчэ цецерукі з’явіліся ў нас апошнім часам, чуваць, як такуюць. Бабровыя хаты недалёка ад вёскі ёсць, па рацэ бабры нават дрэвы спускаюць. Яшчэ адзін мужчына, зрабіўшы пакупкі, моўчкі збіраецца адыходзіць. Я запрашаю і яго далучыцца да аднавяскоўцаў і пагаварыць пра жыццё-быццё, але ён адмаўляецца і ідзе ў бок свайго дому. - Гэта Славік, ён жыве на канцы вёскі з маці, маці хворая, а ён п’е, - уздыхаюць жанчыны. - Мы часамі зробім што паесці, занясём ёй, але ён не заўсёды адкрые. - Той бабцы ужо 90 гадоў, - удакладняе Соф’я Паўлаўна. - Няхай і 90, Соня, але так жыць, як яна жыве, не дай Бог, - пярэчыць Вера Аляксандраўна. – Сын нап’ецца, а маці галодная, а яна ж таксама ўсё жыццё адпрацавала, заслужаная калгасніца. - Мы тут жывём дружна, збіраемся разам, дапамагаем адзін аднаму, - працягвае Валяр’ян Рыгоравіч, - я, як маю вольную хвіліну, заўсёды зайду да цёці Веры, да бабы Соні, пагляджу, ці здаровыя. - Разам працуем, разам у царкву ў Гарбачы ездзім. Калі Валера падвязе, калі брат мой, - дадае Людміла Мікалаеўна. - Што далей будзе з Чаплічамі, як думаеце? Ці ёсць перспектыва ў вёскі? - Ніякіх перспектыў не бачым, пара бабулек тут засталася, - Людміла Мікалаеўна нават не задумваецца. - Каб трохі бліжэй да горада, да трасы, а так вельмі далёка ўсё. Ды і працаваць цяпер маладыя не вельмі хочуць, а ў вёсцы трэба працаваць. - А цікава было б глянуць у будучыню, што тут будзе гадоў так праз 20, - задумваецца Валянціна Яўгеньеўна. - Ды нічога тут не будзе, - махае рукою Людміла Мікалаеўна, - усё тут будзе пераарана, будзе проста калгаснае поле. Перспектывы ніякай. Дажывае вёска… Ды што нашы Чаплічы, яны даўно ўжо глухая вёска, а паглядзіце на Грыцавічы, Клепачы, Ражкі… Якія былі раней вёскі, а што цяпер з іх засталося? Раней у Грыцавічах і атэлье было, шыць туды хадзілі, а цяпер усё пазакрывалі. А ў Чаплічах ніколі нічога не было. - Ну чаму не было? – раптам успамінае Соф’я Паўлаўна. – Раней у нас танцпляцоўка была, з суседніх вёсак на танцы прыходзілі. - Паглядзіце, у Жылічах ужо ніводнага чалавека не засталося, раней трохі старыя, хто мог, прыязджалі на лета, а цяпер ужо і іх няма. Старыя паўміралі, маладыя паехалі ў горад. Тое самае чакае і Чаплічы, - робіць вывад Людміла Мікалаеўна. - А можна было б жыць, каб толькі здароўе было, пенсію маем, дзякуй Богу! – Соф’я Паўлаўна ўсё ж не траціць аптымізму. Валяр’ян Рыгоравіч праводзіць мяне па вуліцы Чаплічаў, паказвае свой дом, яшчэ некалькі дамоў сваякоў, зямлю вакол якіх ён апрацоўвае. - Пакуль маю сілы, буду працаваць. Шкада, каб зямля зарастала бур’янам. Я падумала, што каб такіх гаспадароў ды пабольш, дык і не быў бы, магчыма, такім трагічным лёс маленькіх вёсачак, многія з якіх ужо развітваюцца са сваімі апошнімі жыхарамі. P.S. У суседніх Жылічах нашу рэдакцыйную машыну віталі толькі пустыя хаты ды адзінокі калодзеж-журавель, які перажыў усю вёску і застаўся яе маўклівым вартаўніком. Ірына МІКЛАШ, фота аўтара