255 гадоў прайшло з часу асвячэння будаўніцтва старэйшага сакральнага помніка Вялікай Бераставіцы – касцёла Звеставання Панны Марыі (1786). Пра  значнасць касцёла для зямлі бераставіцкай сведчыла мармуровая шыльда, якая з’явілася падчас аднаўлення касцёла ў 1921 годзе. Тэкст шыльды распавядаў аб Юзафе Вандаліне Мнішку, кракаўскім кашталяне, фундатары бераставіцкага касцёла, будынак якога стаў сэрцам мястэчка.

Прататыпы XVIII стагоддзя

Сакральны помнік Вялікай Бераставіцы мае свае архітэктурныя прататыпы. Адзін з іх знаходзіцца ў Дуклі (Падкарпацкае ваеводства Польшчы). Гэта парафіяльны касцёл Св. Марыі Магдалены (1742-1765), фундаваны Мнішкамі, уладальнікамі Вялікай Бераставіцы. Гісторыя гэтага касцёла адпавядае  бераставіцкаму касцёлу як па гістарычных звестках, так і па духоўна-культурнай значнасці. Помнік можна параўнаць з сэрцам.

Другі прататып – касцёл Св. Лаўрэнція на Волі ў Варшаве (1752-1755, архітэктар Яўхім Даніэль Яўх). Гэты аднанефны храм класічнага стылю з элементамі ракако лег у аснову бераставіцкага касёла і стаў яго душой, яго главою.

Трэці архітэктурны прататып знаходзіцца ў Кракаве. Гэта касцёл Наведзінаў Найсвяцейшай Панны Марыі на Пяску (1679). Адносіцца да ордэна кармелітаў абутых. Будынак касцёла цікавы сваімі дзвюма фасадамі: сярэдневяковым і барокавым, а таксама капліцай Маці Божай Пясковай італьянскага архітэктара Джавані Трэвана (1578-1644). Барокавы фасад касцёла стаў прататыпам для бераставіцкага касцёла Звеставання Панны Марыі ў 1741-1768 гг., які можна параўнаць з целам чалавека, асновай. Гэтыя тры асноўныя прататыпы аказалі ўплыў для аднаўлення бераставіцкага касцёла ў мурах пасля пажару 1741 года.

Этапы будаўніцтва

Будаўніцтва касцёла Звеставання ў Вялікай Бераставіцы ўмоўна можна падзяліць на тры этапы ці адрэзкі часу:

1741-1752 гг.

-стварэнне праекта касцёла саксонскімі, італьянскімі архітэктарамі;

-закладка фундаменту касцёла;

-вывядзенне сцен першага і другога паверхаў з чырвонай цэглы.

1753-1763 гг.

-замена алтарнай заходняй часткі і галоўнага ўсходняга фасаду паміж сабой месцамі (па загаду Е. А. Мнішка, уладальніка Бераставіцы);

-дапрацоўка праекта галоўнага фасаду са званіцамі, бязвежавы фасад;

- узвядзенне даху і афарбоўка звонку касцёла ў светла-зялёны колер з белымі пілястрамі (рэшткі зялёнай фарбы захаваліся ў слаях тынкоўкі сцен).

1763-1768 гг.

-асвячэнне будынка касцёла;

-унутраная аздоба касцёла алтарамі, арганам, лавамі (дапамагалі мясцовыя рамеснікі і жыхары Бераставіцы, а таксама запрошаныя майстры з Рэчы Паспалітай);

-узвядзенне агароджы з брамай.

Касцёл атрымаў крыжовую ў плане трохнефавую базіліку з трансептам, паўкруглай апсідай і дзвюма сакрысціямі па баках алтарнай часткі. Галоўная архітэктурная аздоба сцен – пілястры. Яны, нібы стужкі, нацягнуты ўздоўж будынка, нідзе не злучаюцца на вуглах, і гэта стылевая прыкмета саксонскага барока. Прыкладам можа быць палац у Гросэр Гартэне (Дрэздэн. 1730. Арх. Я. К. Кнофель).

Гісторыя сведчыць

Пасля знішчэння пажарам у 1741 годзе першай драўлянай святыні ў Вялікай Бераставіцы яе тагачасны ўладальнік Юзаф Мнішак (1670-1747), кашталян кракаўскі, вырашыў аднавіць касцёл у мурах. Аднаўляць будынак ён перадае ордэну францысканаў, якім аказваў шчодрую фінансавую падтрымку. Справу аднаўлення касцёла Звеставання ў Бераставіцы прадоўжыў сын Юзафа Ежы Аўгуст Мнішак (1715-1778), маршалак надворны каронны, граф на Дуклі і Вялікай Бераставіцы.

Пэўная частка жыцця Е. А. Мнішка прайшла пры каралеўскім двары Аўгуста ІІІ Саксонскага. Выбітным палітыкам Ежы Аўгуст не быў, але чалавекам быў вельмі амбіцыёзным. Яго фартунай у жыцці стала жонка Марыя Амалія Бруль. У 1753 г. Мнішак стаў маршалкам вялікім каронным, галоўным інфарматарам саксонскага міністра Генрыха Бруля ў справах польскіх. Падчас Сямігадовай вайны (1756-1763) Ежы Аўгуст, стараста генеральны вялікапольскі (1757), марыць аб стварэнні запасной рэзідэнцыі ў сваёй Вялікай Бераставіцы на выпадак страты радавой рэзідэнцыі ў Дуклі. Таму ў Бераставіцы першая ўвага Е.А. Мнішка была накіравана на божы дом – касцёл Звеставання Панны Марыі, дакладней на яго завяршэнне. Потым на будаўніцтва ратушы (1755-1760) і сядзібы, якая належала калісьці Хадкевічам. Пры Мнішках была закладзена толькі чыгунная брама з гербам “Семпёраў”.

Нечаканыя перамены

Цікавы выпадак: падчас будаўніцтва касцёла Звеставання Панны Марыі была зменена арыентацыя галоўнага фасаду з алтарнай часткай. Па задумцы Е.А. Мнішка храм павінен сустракаць яго галоўным уваходам на Рынкавай плошчы Бераставіцы. Аднак храм быў ужо арыентаваны па рымска-каталіцкай традыцыі – алтаром на захад, а ўваходам – на ўсход. Адсюль задняя частка касцёла была накіравана на плошчу. Трэба было развярнуць храм.

Прыкладам такіх свавольніцтваў для Ежы Аўгуста стаў учынак яго цесця, саксонскага міністра Генрыха Бруля, дачка якога ў 1750 г. стала жонкай Е. А. Мнішка. Вядома, што ў 1753 г. Генрых Бруль загадаў каралеўскаму архітэктару Яўхіму Даніэлю Яўху “развярнуць” касцёл Св. Лаўрэнція ў Варшаве, каб галоўны ўваход храма быў накіраваны на яго рэзідэнцыю. Так міністру было больш зручна прыязджаць на малітвы, а не губляць час на абход вакол храма. Нямецкі архітэктар Я. Д. Яўх зрабіў няпроста праект аднанефавага касцёла ў стыле барока, а збудаваў у 1752-1755 гг. узорны храм для разгорнутай трохнефавай базілікі ў Вялікай Бераставіцы. Стыль саксонскага барока (строгі класіцызм з элементамі ракако) знайшоў сваё адлюстраванне ў бераставіцкім касцёле XVIII стагоддзя. Так гісторыя са Св. Лаўрэнціем паўплывала на стварэнне цэнтра мястэчка – Рынкавай плошчы.

Гэтыя абставіны выдзяляюць бераставіцкі касцёл як унікальны і адзіны помнік саксонскага барока на тэрыторыі Беларусі.

Архітэктары

Вядомы 10 прозвішчаў архітэктараў, інжынераў Рэчы Паспалітай, якія працавалі для Мнішкаў у XVIII стагоддзі. Яны праектавалі і ўзводзілі палацы, замкі, касцёлы, гаспадарчыя пабудовы на землях Рэчы Паспалітай. Гэта саксонскія архітэктары Крыштаф фон Мюніх, Крыштаф Кнофель, Ян Фрэдэрык Кнобель, Эфраім Шрёгер, Ян Генрык Клем; французскія архітэктары Рыкарда дэ Тырэгайлі і Леанард Андрыс; італьянскія архітэктары Дамінік Марлені, Гаэтана Чаверы і Якуб Фантана. З іх можна выдзеліць групу мяркуемых архітэктараў бераставіцкага касцёла – К. Кнофель, Я.Д. Яўх, Я. Кнобель – прадстаўнікі саксонскага барока, якія працавалі ў Дрэздэне, Варшаве, Гродна. А таксама Р. Тырэгайлі і Я. Фантана – прадстаўнікі класіцызму, якія працавалі ў Беластоку. Між іншым, тут прадстаўлены тыя гарады, якія мелі стасункі з Вялікай Бераставіцай, дзякуючы роду Мнішкаў.

Андрэй ВТАРУШЫН, супрацоўнік Бераставіцкай райбібліятэкі, краязнаўца

Здымкі маюць ілюстрацыйны характар