Новыя гістарычныя апавяданні пра жыццё ў Вялікай Бераставіцы

Из истории земли Берестовицкой Культура Лента новостей

У мінулым выпуску тэматычнай старонкі мы змясцілі тры гістарычныя апавяданні нашага няштатнага аўтара Сяргея Лушчыка пра жыццё ў Вялікай Бераставіцы ў канцы 19-га – пачатку 20-га стагоддзяў. Сёння прапануем вашай увазе яшчэ яго тры гісторыі.

Гісторыя першая

Як электрыфікавалі маёнтак Касакоўскіх
Ці ведаеце вы, што адным з першых электрыфікаваных аб’ектаў у Вялікай Бераставіцы быў маёнтак графаў Касакоўскіх? Электрычнасць там з’явілася яшчэ ў 1903-1904 гг. У гарадзенскіх архівах ёсць матэрыялы, звязаныя з гэтай падзеяй.
Дык вось, пачалося ўсё з таго, што ў 1901 годзе ў маёнтку быў узведзены новы двухпавярховы графскі палац, які складаўся з вялікай колькасці пакояў. Гэты вялікі палац патрабаваў і сучаснага асвятлення.
У лютым 1903 года ўладальнік маёнтка граф Юзэф Касакоўскі ўласнаручна напісаў прашэнне ў будаўнічае аддзяленне Гро-дзенскага губернскага праўлення аб тым, каб яму дазволілі пабудаваць прысядзібную электрастанцыю, якая б выпрацоўвала электрычнасць для ўласных патрэбаў. Пасля ўзгаднення пытання з кіраўніцтвам Гродзенскай паштова-тэлеграфічнай службы і МУС дазвол быў атрыманы.
На тэрыторыі маёнтка пад станцыю ўзвялі будынак, у сярэдзіне якога рабочая брыгада з Варшавы ўсталявала вертыкальны аднацыліндровы керасінавы рухавік унутранага згарання нямецкай вытворчасці “Отта-Дэйц” магутнасцю ў 8 конскіх сіл. Гэты рухавік прыводзіў у дзеянне генератар, які, у сваю чаргу, выпрацоўваў ток. Для падачы паліва ў рухавік служыў аўтаматычны насос, які падводзіў керасін да фарсунак. У фарсунках паліва змешвалася з паветрам, а затым выбуховая сумесь трапляла ў цыліндр і запальвалася ад электрычнай свечкі. Ахалоджвалася сістэма з дапамогай двух бакаў цыркулюючай вады. Для забеспячэння раўнамернай падачы святла рухавік быў абсталяваны двума коламі-махавікамі. Магутнасць дынамамашыны пастаяннага току складала 5 кілават. Акумулятарная батарэя замежнай вытворчасці “Цюдор” знаходзілася ў асобным памяшканні станцыі на драўляным стэлажы.
Цікава, што ўсе работы па ўстаноўцы і запуску сістэмы ў маёнтку Касакоўскіх выконвала вядомая нямецкая фірма “Siеmens und Halske”, а дакладней яе варшаўскае аддзяленне (Варшава, Іерусалімскія алеі, 43).
Уся сістэма асвятлення на тэрыторыі маёнтка складалася са 181 лямпачкі напальвання. Электрычнасць правялі ва ўсіх трох карпусах графскага палацавага комплексу, у тым ліку і ў падвальным памяшканні новага палаца, дзе захоўваўся каштоўны сямейны архіў і іншыя гістарычныя рэліквіі.
У архіўных дакументах пазнейшага перыяду гэта электрастанцыя ўзгадваецца ў інвентарным апісанні маёнтка. Цяжка сказаць, да якога часу яна дзейнічала. Вядома, што ў даваенны час (пры паляках) электрычнасць у маёнтак паступала ўжо з вадзянога млына.

Гісторыя другая
Пра пастарунак паліцыі

Ідучы ў Бераставіцы па в

уліцы Чырвонаармейскай у бок Эймінаўцаў, мімаволі прыцягвае ўвагу жылы драўляны дом пад нумарам 17, што стаіць злева ад дарогі. Гэта прадаўгаваты аднапавярховы будынак, пафарбаваны ў карычневы колер, з чатырма вокнамі і прыгожымі разнымі дзвярыма. Ён — трэці па ліку за мураванымі пабудовамі РАУС. Жыхары пасёлка ў савецкія часы назвалі яго “домам Белабокіх”. Назва гэта пайшла ад прозвішча жыхароў, якія некалі тут пражывалі.
Цяпер мала хто ведае, што да вайны ў гэтым будынку знаходзілася адна з важнейшых у тагачасным населеным пункце ўстаноў – местачковы пастарунак польскай дзяржаўнай паліцыі. Апошнія перадваенныя гады гэты пастарунак узначальваў камендант Пётр Асташэўскі, а дом, дзе ён жыў з сям’ёй, знаходзіўся недалёка праз дарогу. Яго дом таксама захаваўся (Чырвонаармейская 22). Сёння ён стаіць побач з сучасным будынкам пошты. Усяго ў міжваенны перыяд падраздзяленне бераставіцкага пастарунку налічвала 6-8 чалавек. Але гэты склад мог колькасна мяняцца.
У архіўных дакументах за чэрвень 1936 года значацца наступныя прозвішчы бераставіцкіх паліцэйскіх:
1) Асташэўскі Пётр (камендант, ранг сяржанта), пражываў па вуліцы Свіслацкай;
2) Маеўскі Юзэф (старшы пастарунковы, ранг капрала), вул. Ваўкавыская;
3) Пухальскі Юзэф (старшы пастарунковы), вул. Ваўкавыская;
4) Душэўскі Станіслаў (пастарунковы, ранг радавога), вул. Свентаяньская;
5) Лойка Эдвард (пастарунковы), вул. Свентаяньская;
6) Сідаровіч Пётр (пастарунковы), вул. Дольная, паходзіў з Індуры.
Акрамя гэтага ў дакументах за розныя гады ўзгадваюцца яшчэ такія прозвішчы, як Дэрэчык Влодзімеж, Вернікоўскі Эўгеніюш (камендант), Узэмбло Ежы (камендант, паходзіў з Варшавы), Канцман Зыгмунт (Лодзь), Дамброўскі Станіслаў, Стычыньскі Баляслаў (Хэлмжа), Легарт Францішак (Пётркув), Бартосяк Уладзіслаў (Варшава), Дабравольскі Эдвард (Беласток).
Большасць паліцэйскіх былі прыезджымі і праходзілі службу ў Вялікай Бераставіцы часова. Да 1933 года бераставіцкія паліцэйскія былі ўзброены расійскімі карабінамі “Мосіна” ўзору 1891 года, якія пасля замянілі на аўстра-венгерскія “Манліхеры” ўзору 1895 года. Усю неабходную амуніцыю і зброю местачковыя паліцэйскія ездзілі атрымліваць у павятовы камісарыят у Гродна. Акрамя гэтага кожны з іх меў свой службовы веласіпед.
На пастарунку быў тэлефон, а ўсе здарэнні, якія адбываліся на падведамаснай яму тэрыторыі, фіксаваліся ў спецыяльных кнігах (журналах). Пры неабходнасці пастарунковыя на веласіпедах выязджалі для разбору ў навакольныя вёскі.
Адзначу, што мясцовыя паліцэйскія займаліся не толькі крымінальнымі справамі, але нярэдка выпісвалі і адміністрацыйныя штрафы, напрыклад, за несвоечасова прыбранае смецце з вуліцы альбо за незаконнае вырошчванне ў гародзе тытуню і г. д.
І яшчэ адзін цікавы момант. У нашым мястэчку памяшканне для часова затрыманых паліцыяй асоб знаходзілася не пры пастарунку, а зусім у іншым месцы – у адным будынку з праўленнем вялікабераставіцкай гміны (сёння гэта скрыжаванне вуліц Савецкай і Камсамольскай).

Гісторыя трэцяя
Як Касакоўскія прымалі Аляксандра II

Вядома, што ўладальнікі Вялікай Бераставіцы Касакоўскія акрамя маёнткаў у нашым мястэчку і Вайткушках (Літва), мелі і шыкоўны палац у цэнтры Варшавы. Адной з самых знамянальных падзей, звязаных з гэтым палацам, быў высокасвецкі баль, арганізаваны яго ўладальнікамі ў гонар Расійскага Імператара Аляксандра ІІ.
Гэты баль адбыўся ў пятніцу 9 кастрычніка 1859 года. Тады малады расійскі цар часова
знаходзіўся ў Варшаве, складаючы свой першы афіцыйны візіт у сталіцу Каралеўства Польскага. Менавіта ў той час імператар прагнуў сустрэцца з вышэйшай польскай арыстакратыяй, знайсці з ёю кантакт і заручыцца падтрымкай.
Празорлівы граф і сенатар Станіслаў Шчэнсны Касакоўскі, шырока вядомы ў вышэйшым польскім грамадстве, скарыстаўся магчымасцю і запрасіў Найвысачэйшую асобу наведаць салоны яго палацу, азнаёміцца з галерэяй карцін і прыняць удзел у вячэрнім балі. Аляксандр ІІ з задавальненнем прыняў прапанову. Перамовы праводзіліся за пасярэдніцтвам князя Гарчакова, тагачаснага намесніка Каралеўства.
Жонка Станіслава Шчэнснага Аляксандра де Лаваль-Касакоўская спешна за тры дні падрыхтавала ўсё неабходнае для прыняцця незвычайнага госця.
Увечары ў палацы Касакоўскіх сабралася шмат гасцей. Цар прыбыў апранутым у мундзір Падольскага гвардзейскага кірасірскага палка, які некалі стаяў у Варшаве, а цяпер насіў назву Яго Высокасці Уласнага палка. На ўваходзе цара сустракалі гаспадар граф Станіслаў Шчэнсны Касакоўскі з сынам Станіславам Казімірам (будучым фатографам), а таксама гаспадыня дома з нявесткай. У гэты час урачыста гучаў меладычны гімн Львова.
Танцавальная частка вечара пачалася з “Паланэза”. Расійскі імператар запрасіў на першы танец графіню Аляксандру де Лаваль-Касакоўскую, а Яго Каралеўская Высокасць Вялікі князь Саксонска-Веймарскі – нявестку Касакоўскіх. Далей пайшлі мазуркі, полькі, вальсы і г.д. Сведкі гэтай падзеі гавораць, што на вечарыне ўражвала элегантнасць прыбыўшых гасцей, багацце і прыгажосць іх касцюмаў, пашытых у Францыі на лепшых парыжскіх і ліёнскіх фабрыках, бляск дарагіх камянёў і дыяментаў.
Увесь час гаспадыня палацу з нявесткай былі ў таварыстве Аляксандра ІІ.
Апоўначы публіка пакінула вялікую бальную залу і перайшла ў банкетную, якая асвятлялася газавымі ліхтарамі. Галоўнае месца за цэнтральным сталом заняў імператар, а па правую руку ад яго сядзела Аляксандра де Лаваль (жонка гаспадара). Усе занялі свае месцы згодна з пратаколам, складзеным Станіславам Шчэнсным. Уладальнік Бераставіцы, як былы майстар цырымоніі і дыпламат, меў у гэтых справах вялікі вопыт і ведаў каго куды пасадзіць. Што датычыцца самога гаспадара, то яны з сынам за ўрачысты стол не сядалі, паколькі ўвесь час прымалі гасцей і збоку назіралі за ходам справы.
Найвялікшай нечаканасцю ўсяго вечара быў тост Аляксандра ІІ на карысць Касакоўскіх, сказаны напаўголаса па-польску: “Zdrowie gospodarza”(“Здароўе гаспадара”).
Баль працягваўся да таго часу, пакуль цар са світай не пакінуў апартаменты.
Пазней пра гэты вечар Касакоўскія напішуць у сваёй сямейнай хроніцы, як пра адзін з найбольш запамінаючых фактаў. Візіт імператара яшчэ больш умацаваў высокую пазіцыю ўладальнікаў Бераставіцы не толькі ў Варшаве, але і ў Пецярбургу.



Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *