Блог Ирины Миклаш

Вандроўка ў глыбінку. Петраўцы

Кажуць, што ўсе мы родам з дзяцінства. А мне хацелася б дапоўніць: з дзяцінства, якое прайшло ў вёсцы. Згадзіцеся, у большасці з нас родавыя карані паходзяць менавіта з іх, беларускіх вёсачак, дзе жылі калі нават не мы і нашы бацькі, то, напэўна ж, нашы бабулі і дзядулі. Час імкліва змяняе сучасны свет, чалавек імкнецца быць бліжэй да здабыткаў цывілізацыі, шукае больш камфортных умоў для жыцця. І ўсё часцей яго дарога ляжыць у горад, які дае зусім іншыя магчымасці.
А вёскі пусцеюць, развітваюцца са сваімі жыхарамі і забітымі крыж-накрыж вокнамі дамоў, як нямым папрокам, сустракаюць выпадковых гасцей. Колькі такіх вёсак, дзе ўжо практычна не чуваць дзіцячага смеху і шуму тэхнікі, дзе жыццё ідзе зусім у іншым тэмпе, у цішыні, якая запрашае задумацца аб вечнасці.
Трэба прызнаць, што і на старонках нашай газеты мы больш увагі ўдзяляем людзям і падзеям з райцэнтра і буйных аграгарадкоў, дзе жыццё, як кажуць “кіпіць”. А маленькія вёсачкі, дзе зусім нямнога жыхароў, часта застаюцца сам-насам са сваім жыццём, са сваімі радасцямі і праблемамі. Менавіта аб іх наш новы праект “Вандроўка ў глыбінку”, які мы пачынаем з вёскі Петраўцы.

Перш чым ехаць у вёску, я паспрабавала знайсці некаторыя звесткі аб ёй у інтэрнэце. Як падае Вікіпедыя, Пятроўцы (так назву гэтай вёскі перадаюць і практычна ўсе беларускія слоўнікі) ўзніклі ў XVI стагоддзі. У 1567 годзе гэта паселішча значылася як маёнтак Пятроўшчына — шляхецкае ўладанне ў Гродзенскім павеце Вялікага княства Літоўскага. З сярэдзіны XIX стагоддзя Петраўцы адзначаны як фальварак на карце Шуберта, а ў 1890 годзе ўжо лічыліся вёскай, мелі 171 дзесяціну зямлі. Па перапісе 1897 года тут значылася 11 двароў з 82 жыхарамі, у 1905 годзе вёска налічвала 96 жыхароў, а ў 1914 годзе тут пражывала 127 чалавек. Са жніўня 1915 па 1 студзеня 1919 года Петраўцы ўваходзілі ў зону акупацыі кайзераўскай Германіі, затым былі вызвалены чырвонаармейскімі войскамі. Пасля падпісання Рыжскай дамовы, у 1921 годзе, Заходняя Беларусь адышла да Польшчы і вёска Петраўцы была ўключана ў склад сельскай гміны Малая Бераставіца Гродзенскага павета Беластоцкага ваяводства. У 1924 годзе яна налічвала 2 двары і 13 душ (4 мужчыны і 9 жанчын).
У 1939 годзе Заходняя Беларусь вярнулася ў склад савецкай дзяржавы, Петраўцы сталі належаць да Малабераставіцкага сельсавета Крынкаўскага раёна Беластоцкай вобласці БССР.
Па дадзеных кнігі “Памяць” Бераставіцкага раёна, у час нямецкай акупацыі вёска страціла 6 жыхароў, якія загінулі на фронце. У 1959 годзе Петраўцы налічвалі 66 жыхароў, у 1970 годзе — 54, а ў 1998 годзе — 9 двароў і 11 жыхароў.
На сённяшні дзень у Петраўцах у двух дварах пражывае толькі трое мясцовых жыхароў. Менавіта да іх я і вырашыла зазірнуць у госці.
Першым я наведала дом мясцовага старасты Уладзіміра Аляксеевіча Руселіка, у якім ён жыве разам са сваёй жонкай Нінай Андрэеўнай. Муж і жонка Руселікі абое нарадзіліся ў Петраўцах, з дзяцінства жылі побач. Уладзіміру Аляксеевічу цяпер ідзе 87-ы год, а Ніна Андрэеўна на чатыры гады маладзейшая. Вядома, такі паважаны ўзрост кладзе свой адбітак на здароўе, і ім з кожным годам усё цяжэй становіцца абслугоўваць і сябе, і рабіць нешта па гаспадарцы.
— Я вось пакуль больш-менш хаджу, — гаворыць Уладзімір Аляксеевіч, — вады прынясу, курэй пакармлю, а Ніна Андрэеўна адна ўжо нічога не зробіць, з двума калкамі вымушана хадзіць. Хоць і на таблетках жывём, але пакуль удваіх, дык яшчэ нічога, а вось каб застаўся хто адзін, то, напэўна ж, прыйшлося б перабірацца ў горад да дзяцей.
Гаспадарка ў Руселікаў невялікая: трымаюць курэй, ёсць кот і сабака. А ў ранейшыя часы на падворку ў іх былі і каровы, і свінні, і авечкі.
На Уладзіміры Аляксеевічы ляжыць яшчэ і грамадская нагрузка – стараства.
— Як увялі старастаў, дык адразу мяне і выбралі, — кажа Уладзімір Руселік. — Спачатку быў на дзве вёскі – на Петраўцы і Жабры, цяпер толькі за сваю вёску адказваю. Праўда, якая тут работа з трыма чалавекамі – толькі што і трэба паказанні лічыльніка за свет перадаць.
Усяго ў Петраўцах цяпер 16 дамоў: два — жылыя, а з астатніх чатыры пакуль не прададзеныя, а іншыя ўжо выкупленыя пад дачы. Большасць дачнікаў з Гродна, ёсць некалькі з Вялікай і Малой Бераставіцы. Зімой іх у вёсцы няма, а вясной і летам людзі прыязджаюць, працуюць на гародах, саджаюць бульбу, адпачываюць на ўлонні вясковай прыроды.
Наколькі памятаюць Уладзімір Аляксеевіч і Ніна Андрэеўна, колькасць дамоў у Петраўцах практычна не змянялася з часоў іх дзяцінства. Праўда, жыхароў было значна болей – у кожнай хаце падрастала гурба дзяцей. Напрыклад, у бацькоўскай сям’і Уладзіміра Аляксеевіча было чацвёра дзяцей, яшчэ і бабуля перад вайной жыла. У сям’і Ніны Андрэеўны выхоўвалася двое дзяцей.
— У той час у кожнага была свая гаспадарка, свая зямля, — успамінае Уладзімір Аляксеевіч, — у майго дзеда было 24 га зямлі, потым ён падзяліў яе на трох сыноў, мой бацька меў каля 5 га ворыўнай зямлі і яшчэ балота пры рэчцы Свіслачы, дзе касілі сена. Прыкладна такімі ж надзеламі валодалі і астатнія жыхары Петраўцаў. Даводзілася працаваць на гаспадарцы і дарослым, і дзецям.
У школу Уладзіміру Аляксеевічу трэба было ісці ў 1937 годзе, але месцаў у польскай школе, якая была ў Малой Бераставіцы, хапіла не для ўсіх, і ён застаўся дома яшчэ на два гады. Навучанне пачаў ужо ў савецкай школе, пасля вызвалення Заходняй Беларусі ў 1939 годзе. Аднак да вайны паспеў закончыць толькі падрыхтоўчы і першы клас.
Вайну Уладзімір Аляксеевіч помніць добра:
— Першыя дні немцы прыгналі палонных савецкіх салдат, абяззбройвалі іх у суседскім двары, а потым пагналі далей. Немцаў у нашай вёсцы не было, жандармерыя знаходзілася ў Малой Бераставіцы, да нас яны толькі часамі наязджалі, правяралі, прызначылі солтыса. Нікога з жыхароў Петраўцаў немцы не забілі, хоць у суседніх вёсках такія выпадкі былі, калі людзей расстрэльвалі. На вайну з Петраўцаў забралі 5 хлопцаў-халасцякоў, ніводзін з іх з вайны дадому не вярнуўся, ну а шостым загінулым стаў мой бацька. Забралі яго ў армію ў лістападзе 1944 года, пасля вызвалення ад немцаў, а ў 1945 годзе ён загінуў.
Паколькі Уладзімір Аляксеевіч быў старэйшым з дзяцей, усе клопаты аб гаспадарцы леглі на яго плечы. Яму давялося нават кінуць школу, каб даглядаць каня, карову, араць зямлю.
— Пакуль не было калгасу, мы, дзеці, шмат намучыліся на сваёй гаспадарцы. У 1949 годзе ў Петраўцах стварыўся калгас, ён называўся тады “Усход”, у нашым хляве трымалі тры каровы, і я адразу пайшоў іх карміць.
У красавіку 1951 года, калі Уладзімір Аляксеевіч адыходзіў у армію, у адзін калгас былі аб’яднаны ўжо Петраўцы, Жабры і Кавалікі. А калі вярнуўся з арміі ў 1954 годзе, калгас стаў яшчэ большым, да яго далучыліся Карпаўцы, Леснявічы і Сінькі, і называўся ён “Бальшавік”.
У арміі Уладзімір Аляксеевіч атрымаў правы, таму пасля вяртання з арміі пайшоў на працу ў калгас шафёрам. І як сеў за руль, так і да пенсіі і яшчэ на пенсіі круціў баранку, можна сказаць, усё працоўнае жыццё прайшло за рулём аўтамабіля.
— Спачатку была машына “ЗІС”, а потым каля 12 гадоў вазіў трох старшынь калгаса: Леаніда Міхайлавіча Посага, Рамана Адамавіча Алізаровіча, Аляксандра Сцяпанавіча Кіслейку, — пералічвае Уладзімір Аляксеевіч. — У 1971 годзе наш калгас аб’ядналі з Пархімаўцамі, і ён стаў называцца імя Горкага. Мне тады далі мікрааўтобус на 12 месцаў, гады 3-4 парабіў на ім, затым на самазвале тры гады, а ў 1982 годзе перасеў на камбікармавоз ЗІЛ, на ім я працаваў да пенсіі. У 1990 годзе атрымаў пенсію, але 4 гады яшчэ працаваў дзень у дзень, а потым гадоў 6 – сезонна: у час уборкі перавозіў зерне, на пасяўной працаваў.
За час працы ў Уладзіміра Аляксеевіча ніводнага спагнання не было, на Дошцы гонару ў калгасе 4 гады быў, у лютым 1990 года яму далі званне заслужанага калгасніка.
Усё сваё жыццё аддала мясцоваму калгасу і Ніна Андрэеўна: як пайшла ў 15 гадоў у паляводства, дык амаль да пенсіі там і працавала, толькі апошнія шэсць гадоў перад пенсіяй ды яшчэ два гады пасля даглядала цялушак на ферме ў Петраўцах. А ўсяго працоўнага стажу ў яе 43 гады!
Разам муж і жонка Руселікі ўжо амаль 60 гадоў. Ведалі адзін аднаго з маленства, жылі па-суседску, у 1957 годзе распісаліся ў сельсавеце ў Малой Бераставіцы. Спачатку жылі з бацькамі, а ў 1962 годзе пабудавалі свой дом і перайшлі з бацькавай хаты.
Яны нарадзілі і выхавалі траіх дзяцей: сына і дзвюх дачок, маюць 6 унукаў і 7 праўнукаў.
Абое яны адзначаюць, што нікуды не хацелі з’язджаць з родных мясцін.
— Не хацелася нікуды, тут было найлепей, спакайней. Людзей у калгасе ў той час было многа, — кажа Ніна Андрэеўна, — бульбу пойдзем капаць – 18 жанчын толькі з нашага сяла. Цяжка працавалі, але маладыя былі, здаровыя, цяпер як падумаеш, дык страшна становіцца, колькі ўсяго адолелі.
— А чаму вёску называюць Петраўцы, не ведаеце?- цікаўлюся.
— Колісь настаўніца гаварыла, што тут было многа Петрукоў, — усміхаецца Ніна Андрэеўна. – Вось і дзед мой быў Пятрук, і яшчэ некалькі аднавяскоўцаў мелі такое імя.
— А як жывецца ў вёсцы, дзе толькі трое жыхароў?
— Ды нармальна жывецца, мы прывыклі ўжо. Па аўторках і пятніцах пад самую хату прыязджае аўталаўка, пошту таксама прывозяць. Тэлефон вось адзін, другі на зарадцы – калі што, адразу можна выклікаць медыцынскую дапамогу. Ды і дзеці і ўнукі часта нас адведваюць.
— А я цяпер часамі думаю, што трэба было будаваць хату ў Малой Бераставіцы, — далучаецца да размовы Уладзімір Аляксеевіч. — Раней, калі былі маладыя, здаровыя, не зважалі на адлегласці, а цяпер і я на таблетках, і яна на таблетках, а на амаль што ўсе лекі трэба рэцэпты, і кожны раз неабходна ехаць да ўрача. У той самай Малой Бераставіцы ёсць амбулаторыя, сельсавет, магазін. Я нічога кепскага не скажу на аўталаўку, яна добра абслугоўвае, але не кожны ж дзень бывае. Праўда, магазіна ў Петраўцах ніколі і не было, але маладым недалёка было і ў Сінькі, і ў Малую Бераставіцу схадзіць, тым больш, што я працаваў на машыне, мог заехаць па дарозе ў любы магазін. Але што цяпер ужо пра гэта гаварыць…
Мы выходзім з Уладзімірам Аляксеевічам на вуліцу, і ён праводзіць для мяне невялікую экскурсію па Петраўцах, паказвае кожны дом, з сумам успамінае былых суседзяў і сяброў:
— Вось у гэтым, крайнім ад Сінькоў, доме цяпер дача гродзенскіх, а раней там жыў родны дзядзька Ніны Андрэеўны, калі ён памёр сыны прадалі хату. Іх сусед, Уладзімір Нікіфаравіч Лешчык, быў удзельнікам Вялікай Айчыннай, прайшоў усю вайну, вярнуўся інвалідам, яны з жонкай паўміралі даўно, дзеці паехалі ў Гродна, а хату купілі людзі з Бераставіцы. У наступным доме жылі Іван Пятровіч і Анастасія Іванаўна Грудачовы, таксама паўміралі, а дом дзеці прадалі гродзенскім. Далей вось тут жыў Сцяпан Гаўрылавіч Акулевіч, гэты дом расіяне купілі, а потым з’ехалі адсюль. Вось у гэтым доме жыве мой сусед, Анатолій Якаўлевіч Акулевіч, тут мы, а вось насупраць нашу бацькоўскую хату пляменнік на дачу узяў. Наступны дом людзі з Бераставіцы купілі, а там далей жылі Уладзімір Фёдаравіч і Ніна Антонаўна Леванчукі, ён у 1995 годзе памёр, яна трохі пазней, хата пакуль што не прададзеная. Яшчэ адна хата цяпер належыць людзям з Малой Бераставіцы, а наступная за ёй мае гаспадароў з Вялікай Бераставіцы. Вось там злева жыла Марыя Давыдзік, але дом згарэў, яго ўжо потым і не адбудоўвалі, разабралі. Далей жылі Пётр Іванавіч і Ніна Міхайлаўна Мацейкі, хату купіў расіянін, але цяпер яго няма тут, адправілі ў лячэбна-працоўны прафілакторый. Далей яшчэ адна хата была, яна згарэла гадоў 30 назад, бацька з дачкой там былі, задыхнуліся ў дыме. Перадапошні дом — там жыла Марыя Карпуць, у 2015 годзе яна зламала нагу ў сцягне, і дачка забрала яе да сябе ў Бераставіцу.
І вось самы апошні дом, амаль што перад асфальтам, гаспадары таксама ўжо паўміралі, а дачка прадала хату людзям з Гродна.
А гэты крыж мы нядаўна паставілі, у 2015 годзе. Бацюшка папрасіў зрабіць крыж, каб можна было хрэсным ходам хадзіць, я звярнуўся да хлопцаў з калгаса, яны знайшлі жалеза, зварылі крыж.
Мы прайшліся ціхай апусцелай вуліцай Петраўцаў. Вядома, шкада, што жыхароў, якіх толькі што ўспамінаў Уладзімір Аляксеевіч, ужо няма, але адчування, што вёска памірае, у мяне таксама не засталося. Гледзячы на адноўленыя і добраўпарадкаваныя дамы дачнікаў, склалася ўражанне, што людзі з цягам часу сюды яшчэ вернуцца, прычым, не толькі на летні сезон.
Я захацела зайсці да яшчэ аднаго жыхара Петраўцаў, але Уладзімір Аляксеевіч папярэдзіў мяне, што ён нікога незнаёмага ў дом не пускае. Так і атрымалася: праз зачыненыя дзверы гаспадар дома сказаў, што нікога не хоча бачыць. Што ж, шкада, але чалавек, які прывык да адзіноты, мае права, каб яе не парушалі.
Ірына МІКЛАШ, фота аўтара

***

Вандроўка ў глыбінку. Жабры

“Калі збіраецеся ў Жабры?” – тэлефонны званок чытача нашай газеты Міхаіла Маскальчука з Вялікай Бераставіцы застаў мяне трохі знянацку, бо, праўду кажучы, у мяне былі планы на вандроўку ў зусім іншае месца. Але калі чытачы самі прапаноўваюць матэрыял, то шкада адкідваць такую магчымасць. Тым больш, што Міхаіл Васільевіч заінтрыгаваў мяне сваёй парадай абавязкова наведаць у гэтай вёсцы дом №2, дзе жыве былы палярнік і дзе сёння яшчэ захоўваецца стол, за якім некалі сядзеў вядомы падпольшчык Сяргей Прытыцкі. Таму без доўгіх раздумаў мяняю планы і еду ў Жабры.

Вёска Жабры невялікая: тут 12 хатаў, а жылых і таго меней – толькі тры. Ды і мясцовых жыхароў можна пералічыць на пальцах адной рукі – іх усяго чатыры. Але, як кажуць, кожны чалавек – гэта цэлы свет, і нават пасля размовы з адным можа не хапіць газетнай паласы, каб расказаць пра ўсе перыпетыі яго лёсу.

Ардэнаносец
Першым я наведала дом Віктара Сцяпановіча Кіслейкі, з якім мне ўжо даводзілася сутыкацца ў сваёй журналісцкай дзейнасці.
Сам ён родам з Сінькоў, у Жабры пераехаў у 1961 годзе, калі яны з жонкай, Яўгеніяй Юльянаўнай, купілі тут хату.
— Цяжка было ў адной хаце жыць двум братам з сем’ямі, а далёкая сваячка з Жаброў прадала нам гэту хату трошкі дзешавей. Вось так мы тут і апынуліся, — расказвае Віктар Сцяпанавіч. – І ніколі не пашкадавалі, бо жылося тут спакойна, людзі па суседству былі добрыя, заўсёды дапамагалі адзін аднаму.
43 гады яны пражылі разам, а ўжо 10 гадоў, як жонкі не стала і Віктар Сцяпанавіч застаўся адзін. Узрост у яго даволі паважаны – 83 гады, тым не менш, Віктар Сцяпанавіч асабліва не прыслухоўваецца да сваіх хвароб, а вядзе яшчэ нават невялікую гаспадарку, якая налічвае дзве козачкі з казлянятамі.
— Былі яшчэ в’етнамскія свінкі, парачка, — гаворыць з усмешкай мой субяседнік, — ды вось нядаўна зарэзаў, неблагія выраслі, па 60 кілаграмаў чыстага мяса. Думаю, што трэба было б яшчэ парасят купіць. А што, догляд за імі нескладаны, многа ежы не патрабуюць, трохі бульбы і мукі, да таго ж, летам яны траву ядуць, зімой — сена.
Віктар Сцяпанавіч усё жыццё працаваў механізатарам у калгасе, яго працоўны стаж складае 44 гады. Працаваў практычна дзень у дзень, амаль без выхадных, але, як кажа, пакуль малады быў, сіл хапала. Неаднаразова ён знаходзіўся на Дошцы гонару ў раёне, мае тры ўрадавыя ўзнагароды: медаль “За працоўную доблесць”, ордэн “Знак пашаны” і ордэн Леніна. Віктар Сцяпанавіч дастае свае ўзнагароды, паказвае іх мне і трохі з крыўдай у голасе заўважае, што нават іх не хапіла, каб атрымаць званне заслужанага калгасніка.
У 1997 годзе Віктара Сцяпанавіча напаткала анкалагічная хвароба, атрымаў групу інваліднасці, пасля аперацыі дактары давалі прагноз максімум да 5 гадоў жыцця.
— Але я ведаў, што не памру, — гаворыць Віктар Кіслейка, — я і прафесару так сказаў, што яшчэ доўга пражыву, не менш за 80 гадоў.
— Адкуль была такая ўпэўненасць?
— Калі я быў яшчэ маладым хлопцам, да нас у Сінькі зайшоў нейкі мужчына, які гадаў і прадказваў будучыню. Вось ён мне многа чаго тады прадказаў, і ўсё з цягам часу збывалася. Ён і пра хваробу маю гаварыў, і сказаў, што я сам сябе вылечу і да глыбокай старасці дажыву. Таму я і стаў розныя народныя сродкі выкарыстоўваць і перамог хваробу, ужо 20 гадоў пасля аперацыі жыву.
А вось дачку Тамару Віктару Сцяпанавічу не ўдалося зберагчы, у 43 гады яна таксама захварэла на анкалогію і памерла, пакінуўшы дваіх дзяцей поўнымі сіротамі, бо бацьку яны страцілі яшчэ раней.
Яшчэ адна дачка, Марына, жыве ў Гродне, у яе таксама двое дзяцей. У Віктара Сцяпанавіча чацвёра ўнукаў і ўжо трое праўнукаў, але бываюць яны ў Жабрах не вельмі часта. Больш дапамагае Віктару Сцяпанавічу сацыяльны работнік, які наведвае яго два разы на тыдзень, выконвае неабходную працу.
— Ды і з суседзямі стараемся падтрымліваць добрыя адносіны, — гаворыць Віктар Сцяпанавіч. – Добра сябруем з Жорам Едзейкам і Ліліяй Антановіч. Я козачкі трымаю, малака ім занясу, а яны мяне яйкамі пачастуюць, бо ў іх куры ёсць.
— Што будзе з Жабрамі далей, як Вы думаеце? – пацікавілася я на развітанне ў Віктара Сцяпанавіча?
— Ат, нічога тут не будзе, — махнуў ён толькі рукой. – Паўміраем мы, прыедзе бульдозер і ўсё зраўняе з зямлёю…

“Жыву, і канца-краю няма…”
Самай старэйшай жыхарцы Жаброў Ніне Міхайлаўне Лешчык ужо 87 гадоў. Яна мясцовая, тут нарадзілася і ўсё жыццё пражыла ў роднай вёсцы.
— Жыву ўжо і канца-краю няма, — з сумам у голасе гаворыць бабуля, — мабыць, Бог зусім забыўся пра мяне. Добра жыць маладым, здаровым, а калі не можаш нічога рабіць, а рабіць трэба, то а ну яго, з такім жыццём!
Бацькі Ніны Міхайлаўны, як і многія мясцовыя жыхары, у час Першай сусветнай вайны выехалі ў Расію, а калі вярнуліся ў родныя мясціны, пачыналі практычна з нуля: пабудавалі сабе невялікую хату з гліны, у ёй і жылі. Толькі праз некаторы час паставілі новы дом — гэты, дзе цяпер жыве жанчына.
Ніна Міхайлаўна ўспамінае, што перад вайной вёска Жабры была даволі вялікай, тут было тады 22 хаты, а людзей — дык пэўна пад сотню.
— Толькі ў нашай хаце было сем чалавек: бацька, маці, і нас дзяцей двое, яшчэ дзве сястры бацькавых і бабуля, — пералічвае мая субяседніца.
Маці Ніны Міхайлаўны памерла ў час вайны, пакінуўшы 11-гадовую дачку і яшчэ меншага сына. Гэтая цяжкая страта аказала ўплыў на ўсё яе далейшае жыццё.
— Пра сваю жызню не хачу нават, дзетка, гаварыць. Добрага нічога не бачыла, — уздыхае Ніна Міхайлаўна. – Да вайны душыліся на сваёй гаспадарцы, а потым, калі сталі арганізоўвацца калгасы, многія маладыя людзі паехалі ў горад. З нашых Жаброў таксама многія выехалі ў Гродна, і я паехала б, каб мела ад каго, каб маці была. А так, дзе я ж паеду? Бацька стары ўжо, і цётка, якая нас гадавала, таксама ўжо старая была, прасіла, каб я яе да смерці дагледзела. А што ж тут гаварыць, я і сама ведаю: раз ты нас глядзела малых, то і я цябе не пакіну. Брат быў малодшы, хацелася яму лепшай долі, таму пасля арміі адправілі яго ў Гродна, думалі, хай хоць яму лягчэй будзе, але мала пажыў ён, рана памёр… Ну а я так усё жыццё тут і гарую адна, даглядзела старых да смерці, а сваё ўласнае жыццё так і не ўладкавала, засталася адна.
Усё жыццё Ніна Міхайлаўна адпрацавала ў калгасе паляводам, нават калі пайшла на пенсію, то яшчэ трохі ў калгас хадзіла, буракі палола, пакуль яшчэ сілы былі.
— Я і цяпер, пакуль магу сама, то не хачу на дзяржаву перакладаць клопат аб сабе. Мне дакторка адна казала: “Хадзіце да нас, мы вас на зіму ў бальніцу паложым”. А я ў той бальніцы век не ляжала, і цяпер не хачу, як будзе, так будзе, — махае рукой Ніна Міхайлаўна. – Хацелі мне сацыяльнага ра­ботніка даць, а я ў іх прашу: запішыце ім майго суседа Жору Едзейку, ён мне ўсё і так дапамагае. А яны кажуць, што яго нельга, бо ён пенсіянер ужо. Ну а што, калі пенсіянер? Ён мне і дроў напілуе, і парубае, каб не ён, дык не ведаю, як і жыла б…
На зіму Ніну Міхайлаўну забірае дачка дваюраднага брата, якая жыве ў Бераставіцы, яна таксама ўжо на пенсіі, але жыве ў кватэры, там хоць печку паліць не трэба. Так удваіх яны і зімуюць. А як толькі прыгрэе веснавое сонейка, Ніна Міхайлаўна спяшаецца ў родную хату.
— Прывыкла я тут. Хоць і баюся часамі адна: штосьці дзесьці стукне, дык адразу здрыгануся. Але родныя сцены – гэта ўсё-такі родныя сцены. Калі казаць па праўдзе, то няма ўжо нашай вёскі. Колькі ж нас тут засталося? І дачнікаў нягуста. Хто ж у гэтую лужу пойдзе? Вось у Леснявічах хаты нарасхват, а ў нас — нікому не патрэбныя. Толькі тыя людзі, што купілі доктара Катаева хату, дык узяліся за яе. Мой падвал на бульбу побач каля яго хаты знаходзіцца, бо тут вада, няма як захоўваць. Памятаю, як сёння: іду я туды, а доктар там нешта граблямі выстуквае і падспеўвае, гэта ён загон пад часнок рабіў. А назаўтра сказалі: няма ўжо, разбіўся на машыне. Паверыць не магла… Падаюць цяпер маладыя, як мухі, а мы старыя, жывём далей…

Не звабіла
Антарктыда і Канары
Ну вось нарэшце і дом №2, у які мне настойліва раілі зайсці. На падворку сустракае даволі яшчэ малажавы мужчына, па выгляду якога зусім не скажаш, што яму ўжо больш за 75 гадоў.
— Скажыце, калі ласка, як правільна пішацца Ваша прозвішча, — прывітаўшыся адразу дастаю блакнот і ручку. – Бо чула ўжо некалькі варыянтаў.
— Давайце я вам лепш пашпарт пакажу, — усміхаецца Георгій Іосіфавіч. – Называюць мяне тут часцей Едэйко, а ў пашпарце – Едзейка. Гэта так, як і нашу вёску: хто Жабры’, а хто і Жа’бры. А трэба было б — Жэбры, ад прозвішча памешчыка Жэброўскага, якому ў 19 стагоддзі належала наша вёска.
У Жабрах Георгій Іосіфавіч жыве з 1992 года, вярнуўся на радзіму з Прыбалтыкі, калі пачалася перабудова. Там стала цяжка з працай, грамадзянства не было, а сюды паклікалі будаваць фабрыку, абяцалі жыллё. Ды толькі не пабудавалі ні фабрыкі, ні кватэры, застаўся жыць у бацькоўскай хаце, даглядаў маці, працаваў у кацельнай на Айцоўскім спіртзаводзе, потым пайшоў на пенсію.
— Нарадзіўся я ў маі 1941 года ў Гродне, хоць бацькі мае мясцовыя, — расказвае Георгій Іосіфавіч, — проста на той час яны жылі там. У першыя дні вайны, калі бамбілі Гродна, бацька загінуў, і маці вярнулася ў Жабры. Я закончыў пачатковую школу ў Каваліках, а потым вучыўся ў Малой Бераставіцы. Пасля школы паступіў у Рыжскае мараходнае вучылішча, стаў судовым і палярным радыстам.
За час сваёй працы Георгій Іосіфавіч пабываў у розных кутках свету. Працаваў на палярных станцыях на Новай Зямлі, на востраве Дзіксан, на мысе Жадання і востраве Адзіноты.
Сімвалічна, што менавіта на востраве Адзіноты ён развітаўся з адзінотай, там пазнаёміўся і ажаніўся з маладым метэаролагам Кацярынай.
Маладая сям’я пераехала ў Рыгу, адтуль Георгій Іосіфавіч хадзіў у мора судовым радыстам, а потым зноў, як ён кажа, “пацягнула” ў экспедыцыю. Тройчы па году ён быў на палярнай станцыі “Маладзёжная” ў Антарктыдзе.
— Там у самыя моцныя маразы тэрмометр паказваў мінус 89,20 С, дыхаць было проста немагчыма, — успамінае Георгій Іосіфавіч. — Далёка не кожны можа вытрымаць такую нагрузку. Але і цікава было там жыць сярод пінгвінаў.
— Можа, ёсць фотаздымкі?
— Не, няма. Таварыш неяк хацеў сфатаграфавацца з пінгвінам, узяў яго на рукі, а той як даў крылом – дык трох зубоў адразу і не стала, больш жадаючых фатаграфавацца і не было.
Пабываў Георгій Едзейка і ў Аргентыне, на Канарскіх астравах, у Монтэвідэа назіраў, як сонца з усходу ідзе супраць гадзіннікавай стрэлкі.
— Многа чаго цікавага бачыў я ў свеце, але ўсё ж найлепш тут. Тут прасцей. Тут я свой, — зрабіў вывад Георгій Іосіфавіч.
Пасля смерці жонкі ён сышоўся з жанчынай, якая мела дачу ў Жабрах і на лета прыязджала сюды.
— У Ліліі Аркадзьеўны таксама памёр муж, і вось мы ўжо больш за 10 гадоў жывём разам, — гаворыць Георгій Іосіфавіч, — скажам так: зышліся дзве адзіноты, дваім прасцей, толькі вось сёння яна якраз у бальніцу паехала, не атрымаецца пазнаёміць вас з ёю.
— Ну а стол, за якім сядзеў Сяргей Прытыцкі, пакажаце?
— Дык гэта і ёсць той самы стол, за якім мы з Вамі зараз сядзім. Мая маці, Вера Ігнацьеўна, у свае маладыя гады была актыўнай камсамолкай і падпольшчыцай, і, як яна расказвала, Сяргей Прытыцкі неаднаразова бываў у нас дома. Я думаю, што ў гэтым доме з ім звязаны і многія іншыя рэчы.
Георгій Іосіфавіч праводзіць мяне да машыны, на развітанне задаю і яму пытанне: што трэба зрабіць, каб вёска ажыла?
— Думаю, што найперш трэба стварыць на сяле працоўныя месцы, раней у кожнай вёсцы хоць невялічкая ферма, а была, трэба і цяпер нешта падобнае рабіць. Вядома, цяпер у сельскай гаспадарцы столькі насельніцтва, як раней было, не трэба, але зямля чакае маладых рук, іншая справа, што засталіся тут толькі старыя, гэта праблема, на жаль.
Ірына МІКЛАШ,
фота аўтара

 

***

Вандроўка ў глыбінку. Чаплічы

У вёску Чаплічы Пагранічнага сельсавета мы прыехалі разам з аўталаўкай, таму атрымалася вельмі добрая магчымасць убачыць практычна ўсіх жыхароў вёскі разам у адным месцы. А іх тут нямнога: пальцаў на руках хопіць, каб пералічыць. Праўда, не ўсе могуць выйсці да аўталаўкі – дзве бабулі ўжо ляжачыя. Занятыя сваімі пакупкамі, жыхары Чаплічаў не адразу звярнулі ўвагу на рэдакцыйную машыну, а калі я дастала фотаапарат, з цікавасцю сталі збірацца вакол мяне. Размясціўшыся на лавачцы, яны ахвотна згадзіліся расказаць пра сваю вёску.

— Месца ў нас вельмі харошае, комплексаў паблізу няма, паветра чыстае, вада вельмі добрая, мы здавалі яе на аналіз: нітратаў і жалеза менш за норму, — пачынае знаёмства з Чаплічамі Людміла Мікалаеўна Прымічова (у дзявоцтве Мінкевіч). – Вось толькі праблема, што калодзежы даўно не чышчаныя. Раней, калі былі маладыя, вяскоўцы самі чысцілі, а цяпер ужо ўсе пенсіянеры, самі не можам. Вось у гэтым калодзежы толькі адна цёця Вера ваду бярэ, ён жа застойваецца, напішыце, можа, нам хто дапаможа.
Хат у Чаплічах нямнога: 12 – з тымі, якія яшчэ трохі трымаюцца, а жылых толькі 5.
— Я нарадзілася тут, у гэтым вось доме, — працягвае Людміла Мікалаеўна. — Жыла ў Гродне, працавала на мэблевай фабрыцы, але пайшла на пенсію, другі год сюды ўжо прыязджаю, бо мая мама, Галіна Паўлаўна Мінкевіч, інвалід 1 групы, ужо 6 гадоў як ляжыць, нават вады сама не возьме. А яна ж сама з 14 гадоў працавала: маці яе хварэла, бацька рана памёр, яна малодшых дзяцей, брата і сястру, сама глядзела, нават школу не закончыла, бо на гаспадарцы працавала. Таты ўжо 13 гадоў няма. Брат мой таксама тут жыве, так ужо склалася, што развёўся з жонкай і вярнуўся да маці. Сам працуе ў Вялікай Бераставіцы, ездзіць далекавата — 17 кіламетраў толькі ў адзін бок, але што зробіш…
Дачнікаў тут няма, бо вёска далёка ад трасы, не хочуць людзі ехаць. Пра нас і ў раёне не асабліва ведаюць, неяк мой брат пайшоў у паліклініку, спіна забалела, то ўрач нават і не ведала, што ёсць такая вёска ў Бераставіцкім раёне.
— Затое паглядзіце, як у нас прыгожа! – далучаецца да размовы Валяр’ян Рыгоравіч Саўко. — Вы бачыце, у нас вёска чысценькая, мы стараемся падтрымліваць парадак нават каля тых хат, дзе ніхто не жыве. А каб вы трохі раней прыехалі, то тут цвіло столькі падснежнікаў! Усё навокал было блакітным!
Валяр’ян Рыгоравіч таксама родам з Чаплічаў, раней жыў у Гродне, быў аўтаслесарам у аўтобусным парку, а як адправілі на пенсію, то таксама пераехаў з Гродна ў бацькоўскую хату.
— А што мне там цяпер рабіць? Жонцы яшчэ кантракт на год працягнулі, працуе, а на выхадныя сюды прыязджае. Купіў вось трактар і працую на роднай зямлі.
Валянціна Яўгеньеўна Сас­ноўская прыехала ў Чаплічы да маці на час водпуску, яна жыве ў Мінску, працуе дыспетчарам у Мінтрансе. Яе маці, Соф’я Паўлаўна Кумпель, не дачакаўшыся дачкі ад аўталаўкі, таксама выходзіць на вуліцу. Соф’і Паўлаўне хутка 83 гады, у Чаплічах яна з таго часу, як замуж выйшла, а родам сама з суседніх Жылічаў.
— Укаранілася тут і добра, — усміхаецца бабуля. — Увесь час у калгасе на паляводстве працавала. Раней у калгас з Чаплічаў хадзілі кожны дзень, можа, бабаў 20. Тут быў свой калгас, Вішнеўскі быў старшынёй, а брыгадзірам — Грыка. Была ў Чаплічах і ферма свая, там далей, злева за вёскай, і канюшня. Цяпер ужо ўсё там прыгаралі. Жанчыны занятыя былі ў паляводстве, бульбу садзілі, каменне збіралі, сеялі, усё рабілі.
— Дзяніс прыязджаў, казаў соткі ў гэтым годзе будуць у Чаплічах, — раптам успамінае Людміла Мікалаеўна.
– Ой, Дзяніс так казаў? Як добра! — узмахвае рукамі Соф’я Паўлаўна.
— Вы яшчэ садзіце бульбу?- пытаюся.
— Мы ўсе па сотак 10 садзім бульбы, — гаворыць Валяр’ян Рыгоравіч. — Ведаеце, на гаро­дзе з бульбай многа работы, а ў калгасе пасадзіў, грошы заплаціў – і забыў. Калгас дае капалку і прывязе потым трактарам. А капаем усе разам. Мы ў мінулым годзе спачатку цёці Веры бульбу выкапалі, потым — бабе Соні, а пакуль я прыехаў трактарам, дык яны ўжо і маю бульбу выбралі.
— Мы да працы прывыклі, — кажа Соф’я Паўлаўна. – Усё жыццё ў калгасе рабілі. Я як закончыла 7 класаў, дык пайшла ў брыгаду, і яшчэ гадоў 15 на пенсіі працавала. Мае дочкі ў Мінску жывуць, хочуць забраць і мяне, але мне не хочацца кідаць свайго вугла. А здароўя няма, трэба ехаць на аперацыю, вочы ўжо падводзяць, катаракта, ды і ціск скача кожны дзень… Муж ужо пяты год, як памёр.
— А я ўжо, можа, 25 гадоў, як ўдава, — уздыхае Вера Аляк­сандраўна Канецкая.
Веры Аляксандраўне 78 гадоў, яна нарадзілася і вырасла ў Чаплічах, тут выйшла замуж і ўсё жыццё пражыла. Муж яе працаваў на кране, грузіў вугаль на станцыі Бераставіца. Ды вось толькі захварэў і памёр рана. Але самы вялікі боль Веры Аляксандраўны – смерць сына Валянціна, якога не стала ў маладым узросце каля двух гадоў таму. Вера Аляксандраўна не можа стрымаць слёз: “Такі харошы быў, добры, няма горшай бяды, як Бог дзіця забірае. Іншы раз так трудна стане, на ўсю хату крычу. На могілках у Гарбачах ён пахаваны”.
Каб трохі змяніць сумную тэму, пытаю ў жыхароў Чаплічаў, якую гаспадарку яны трымаюць, што садзяць на агародах.
— Трымаем вось толькі курачак ды сабачак, свіней нельга, — ажыўляюцца жанчыны.
— А я і бройлераў вырошчваю, — дадае Валяр’ян Рыгоравіч. – Праўда, усё загарадзіў, каб ліса не дастала. Яна неяк да бабы Соні ўлезла, падушыла курэй, з курніка пеўня дастала.
А яшчэ было, што па суседству тут тры козачкі разарвалі ваўкі ці шакалы, можа, чулі гэту гісторыю? Гэты чалавек сам тут не жыве, ён з Ражкоў, а козачак трымаў пры доме, што ад сваякоў застаўся. Месцы ў нас тут ціхія, таму і дзікія жывёлы наведваюцца: ласі прыходзілі, казулі бегаюць часта.
Кажуць, што заўсёды тут вадзілася многа чапляў, таму так вёску і назвалі. А яны і цяпер тут ёсць, там, далей, за хутарам, гняздзяцца. А яшчэ цецерукі з’явіліся ў нас апошнім часам, чуваць, як такуюць. Бабровыя хаты недалёка ад вёскі ёсць, па рацэ бабры нават дрэвы спускаюць.
Яшчэ адзін мужчына, зрабіўшы пакупкі, моўчкі збіраецца адыходзіць. Я запрашаю і яго далучыцца да аднавяскоўцаў і пагаварыць пра жыццё-быццё, але ён адмаўляецца і ідзе ў бок свайго дому.
— Гэта Славік, ён жыве на канцы вёскі з маці, маці хворая, а ён п’е, — уздыхаюць жанчыны. — Мы часамі зробім што паесці, занясём ёй, але ён не заўсёды адкрые.
— Той бабцы ужо 90 гадоў, — удакладняе Соф’я Паўлаўна.
— Няхай і 90, Соня, але так жыць, як яна жыве, не дай Бог, — пярэчыць Вера Аляксандраўна. – Сын нап’ецца, а маці галодная, а яна ж таксама ўсё жыццё адпрацавала, заслужаная калгасніца.
— Мы тут жывём дружна, збіраемся разам, дапамагаем адзін аднаму, — працягвае Валяр’ян Рыгоравіч, — я, як маю вольную хвіліну, заўсёды зайду да цёці Веры, да бабы Соні, пагляджу, ці здаровыя.
— Разам працуем, разам у царкву ў Гарбачы ездзім. Калі Валера падвязе, калі брат мой, — дадае Людміла Мікалаеўна.
— Што далей будзе з Чаплічамі, як думаеце? Ці ёсць перспектыва ў вёскі?
— Ніякіх перспектыў не бачым, пара бабулек тут засталася, — Людміла Мікалаеўна нават не задумваецца. — Каб трохі бліжэй да горада, да трасы, а так вельмі далёка ўсё. Ды і працаваць цяпер маладыя не вельмі хочуць, а ў вёсцы трэба працаваць.
— А цікава было б глянуць у будучыню, што тут будзе гадоў так праз 20, — задумваецца Валянціна Яўгеньеўна.
— Ды нічога тут не будзе, — махае рукою Людміла Мікалаеўна, — усё тут будзе пераарана, будзе проста калгаснае поле. Перспектывы ніякай. Дажывае вёска… Ды што нашы Чаплічы, яны даўно ўжо глухая вёска, а паглядзіце на Грыцавічы, Клепачы, Ражкі… Якія былі раней вёскі, а што цяпер з іх засталося? Раней у Грыцавічах і атэлье было, шыць туды хадзілі, а цяпер усё пазакрывалі. А ў Чаплічах ніколі нічога не было.
— Ну чаму не было? – раптам успамінае Соф’я Паўлаўна. – Раней у нас танцпляцоўка была, з суседніх вёсак на танцы прыходзілі.
— Паглядзіце, у Жылічах ужо ніводнага чалавека не засталося, раней трохі старыя, хто мог, прыязджалі на лета, а цяпер ужо і іх няма. Старыя паўміралі, маладыя паехалі ў горад. Тое самае чакае і Чаплічы, — робіць вывад Людміла Мікалаеўна.
— А можна было б жыць, каб толькі здароўе было, пенсію маем, дзякуй Богу! – Соф’я Паўлаўна ўсё ж не траціць аптымізму.
Валяр’ян Рыгоравіч праводзіць мяне па вуліцы Чаплічаў, паказвае свой дом, яшчэ некалькі дамоў сваякоў, зямлю вакол якіх ён апрацоўвае.
— Пакуль маю сілы, буду працаваць. Шкада, каб зямля зарастала бур’янам.
Я падумала, што каб такіх гаспадароў ды пабольш, дык і не быў бы, магчыма, такім трагічным лёс маленькіх вёсачак, многія з якіх ужо развітваюцца са сваімі апошнімі жыхарамі.

P.S. У суседніх Жылічах нашу рэдакцыйную машыну віталі толькі пустыя хаты ды адзінокі калодзеж-журавель, які перажыў усю вёску і застаўся яе маўклівым вартаўніком.
Ірына МІКЛАШ,
фота аўтара

 

 

 

***

Вандроўка ў глыбінку. Астапкаўшчына

Прызнаюся шчыра, у вёсцы Астапкаўшчына да маёй цяперашняй паездкі сюды я раней не была і практычна нічога пра яе не ведала. Тыя нешматлікія звесткі, якія знайшліся пра Астапкаўшчыну ў інтэрнеце, датычыліся, у асноўным, падзеяў паўстання Кастуся Каліноўскага 1863 года, у час якога ўладальнік маёнтка Астапкаўшчына памешчык Рудольф Мантовіч дапамагаў паўстанцам прадуктамі харчавання і фуражом. Пасля падаўлення паўстання царскія ўлады кан­фіскавалі маёнтак і перадалі яго чыноўніку Гродзенскага губернскага праўлення Аляксандру Нікуліну, а сам Рудольф Іванавіч быў сасланы ў Сібір, у Табольскую губерню. Яшчэ сустракаецца ўпамінанне пра Астапкаўшчыну і ў творах Ларысы Геніюш, дзед якой, Павел Міклашэвіч, у пачатку XX стагоддзя таксама валодаў гэтым маёнткам, а пасля перадаў яго старэйшаму сыну Рыгору.
Ну што ж, тым цікавей зазірнуць у Астапкаўшчыну цяпер і пабачыць, чым і як яна жыве.
У Канюхоўскім сельсавеце, да якога належыць Астапкаўшчына, мяне папярэдзілі, што ў вёсцы засталося ўсяго чатыры жыхары на тры жылых дома, і параілі сустрэцца з яе старэйшымі жыхаркамі Марыяй Бах і Станіславай Вінарскай, да якіх я і накіравалася ў госці.
Адразу скажу, што патрапіць у Астапкаўшчыну было не так і лёгка: вёска проста патанае ў зелені дрэў і кустоў, якія зусім хаваюць яе ад чужых вачэй. І таму прыйшлося зрабіць амаль круг вакол вёскі, каб знайсці патрэбны ўезд. Трохі здзівіў і знак з назвай вёскі, напісаны, як кажуць, у лепшых традыцыях двухмоўя: беларускае “ў” побач з рускай літарай “щ”. Відаць, мовазнаўцы не такія тут частыя госці, каб выправіць памылкі ў напісанні. Ну што ж, ідзём знаёміцца з Астапкаўшчынай і яе жыхарамі.
Марыі Сямёнаўне Бах 82 гады. Яна нарадзілася і ўсё сваё жыццё пражыла ў Астапкаўшчыне. У 1958 годзе яе маці, бацька, тры сястры і брат выехалі ў Польшчу, а яна якраз выйшла замуж і засталася з мужам у родных мясцінах, у бацькоўскай хаце. Яе муж, Франц Баляслававіч, быў родам з суседняй вёскі Парэчча, ужо 26 гадоў, як яго няма ў жывых.
— У ранейшыя часы наша вёска была вельмі прыгожая, — успамінае Марыя Сямёнаўна. – Яна была невялікая, дамоў 30, але была такая акуратная, чыстая. Вуліца была брукаванай, вылажанай каменьчыкамі, да кожнага дома ішлі такія ж сцежачкі з камення. Вось бачыце, як тут у мяне каля дома. Плот у кожнага як пад лінейку быў зроблены, роўны і аднолькавы ва ўсіх. І абавязкова глядзелі, каб хата насупраць хаты роўна стаяла. У той час, калі я была маладой, і моладзі ў вёсцы было нямала, дзяўчат хіба з 16 і хлопцаў прыкладна столькі ж. Весела было ў той час, хоць і нястача была. Калгас абагуліў усё, нічога не засталося свайго. У 1949 годзе ён стварыўся ў нас тут. У Парэччы быў свой калгас, у Сямёнаўцы свой, наш, здаецца “Новае жыццё” называўся.
Днём працавалі, а кожны вечар – танцы, свой гарманіст быў. Пасля вайны ў панскім маёнтку была застава, дык і пагранічнікі з акардэонам прыходзілі ў вёску. У канцы вёскі быў вялікі падворак, там заўсёды танцавалі, а зімой па хатах танцы рабілі. Была ў нас у вёсцы бібліятэка, там бібліятэкар Надзя працавала. цяпер ужо той хаты і няма. Хлопцы збіраліся там, гулялі ў шашкі, шахматы, дзяўчаты далучаліся да іх таксама, іншыя гульні арганізоўвалі, можна сказаць, культурна час бавілі. Бо і моладзь у нас была добрая, культурная, не пілі, не біліся. Ды і наогул людзі ў нашай вёсцы заўсёды былі добрыя, спакойныя, дружныя. Ніхто ніколі ні з кім не сварыўся, дружна па-суседску жылі. Дзяцей было па 5-6, нават па 8 у некаторых сем’ях.
Марыя Сямёнаўна з мужам нарадзіла і выхавала траіх дзяцей – дзве дачкі і сына. Старэйшай, Ліліі, ужо няма – у кастрычніку мінулага года памерла ў 57 гадоў.
— Занядбала хваробу, да ўрачоў своечасова не звярнулася, — са слязьмі ў голасе расказвае Марыя Сямёнаўна. – Я яшчэ жыву, а яе няма ўжо. А працавала Ліля настаўніцай у Гродне.
Сын Станіслаў заснаваў у Астапкаўшчыне фермерскую гаспадарку, і малодшая дачка Аліцыя таксама ў яго працуе, хоць самі яны жывуць у Гродне.
— Я адразу не хацела, каб ён гэтым займаўся, — кажа Марыя Сямёнаўна. — работа на зямлі цяжкая, але ён гэтую справу заўсёды любіў. Яшчэ ў 90-х гадах узяў зямлю, ён аграном сам па спецыяльнасці, пасля сельгасінстытута трохі працаваў у калгасе, потым пайшоў у армію, а калі вярнуўся, вырашыў працаваць сам на зямлі. Работнікі да яго прыязджаюць з суседніх вёсак, ну і яшчэ два хлопцы з Астапкаўшчыны тут ёсць: Іосіф Пячко і Іосіф Вінарскі, яны таксама на работу да Стася ходзяць.
Сама Марыя Сямёнаўна два гады працавала ў канторы, а калі кантору перанеслі ў Пачобуты, не змагла туды дабірацца, бо дзеці малыя былі, хадзіла ў брыгаду. Калі дзеці падраслі трохі, пайшла працаваць на пошту ў Лішкі, там да пенсіі 20 гадоў адпрацавала паштальёнам.
— Мела сабе коніка, воз, сядала і так развозіла пошту, — усміхаецца бабуля. — Конь быў паслухмяны, спакойны. А муж працаваў у калгасе шафёрам, летам на камбайне быў. У час уборкі заўсёды першыя месцы займаў. Але хварэў многа, таму і рана пайшоў з жыцця.
Пытаюся ў Марыі Сямёнаўны, чаму іх вёска так называецца?
— Адкуль пайшла назва Астапкаўшчына, не ведаю, можа Астап тут які жыў. Нас яшчэ заўсёды называлі Сёлкі. Мая бабуля казала калісьці, што тут была карчма, яўрэй таргаваў, і прозвішча ў яго было Сёлка. Таму ўсе так і гаварылі: паедзем да Сёлкі ці ў Сёлкі. На месцы той карчмы цяпер толькі камяні вываленыя засталіся.
У Астапкаўшчыне быў і панскі маёнтак, тут жыў памешчык, дом у яго быў вялікі, я яго яшчэ памятаю, потым гэты дом перавезлі ў Вішнеўку на школу. Сад таксама вялікі быў, але яго калгас выкарчаваў. Сын потым узяў гэтую зямлю, пасадзіў зноў сад. Магазін некалькі гадоў быў, нават у нашым доме, я два гады таргавала ў ім. Потым яго ў Лішкі перанеслі, цяпер да нас аўталаўка прыязджае.
І школа была ў Астапкаўшчыне. Пасля вайны ў Мальвінінай хаце, потым у нас два гады, потым у Парэчча перанеслі яе, а затым вярнулі назад. Тут быў харошы дом, цагляны, гаспадары выехалі ў Польшчу, яго пад школу аддалі, і мае Ліля і Стась сюды хадзілі. А з 70-х гадоў у Лішкі пайшлі дзеці вучыцца, потым ужо ў Макараўцы. Цяпер той школы нават не відаць, так усё зарасло.
Я спытала ў Марыі Сямёнаўны, ці не збіраецца яе сын аднавіць вёску, пабудаваць новы дом на сваёй гаспадарцы. Марыя Сямёнаўна толькі адмоўна паківала галавой.
– Бачу, што не збіраецца ён тут будавацца. Пакуль у сына кватэры не было, хацеў гэты дом цэглай абкласці, а потым купіў кватэру, ажаніўся, так у Гродна і ездзіць. Ну а што тут будавацца… У Парэччы ўжо няма ніводнага чалавека, у Служках таксама няма нікога. Так і Астапкаўшчына хутка пустой застанецца. Дачнікаў у нас няма, адзін дом купіў нейкі прафесар з Гродна, але ў яго спачатку жонка памерла, потым сам, так ніхто сюды ўжо і не прыязджае. А многія дамы зараслі яшчэ з тых пор, як гаспадары ў Польшчу выехалі.
— Цяпер дзверы на замок і ў хаце сяджу, — расказвае далей пра свой побыт Марыя Сямёнаўна. — Уключаю “Радыё Марыя”, слухаю, малюся, тэлевізар гляджу, пачытаю што-небудзь, люблю красворды паразгадваць, кажуць, для памяці гэта добра. Калі дачка старэйшая памерла, а малодшая зламала руку, я па начах наскі вязала, безрукаўкі, каб думкі тужлівыя адганяць, бо спаць не магла зусім. З хаты нікуды не еду, нават на зіму, бо сын прыязджае кожны дзень, ён і вады, і дроў наносіць, і што трэба па хаце зрабіць, дапаможа. А ўся мая цяперашняя гаспадарка – два сабакі, толькі і трэба ім есці зварыць. Цяпер нават з Юльянаўнай сустракаемся рэдка, размаўляем толькі па тэлефоне, бо ісці да яе далекавата, ногі баляць. Часам бывае пайду, пасяджу трохі, пагаворым пра жыццё-быццё. А яна дык зусім слаба ходзіць…
Прапаноўваю Марыі Сямёнаўне скарыстацца магчымасцю пад’­ехаць да аднавяскоўцы і разам накіроўваемся да Станіславы Вінарскай.
Станіслава Юльянаўна нара­дзілася ў 1926 годзе, яна старэйшая жыхарка Астапкаўшчыны. Родам сама з Дзіневіч, у 1945 годзе выйшла замуж сюды, у Астапкаўшчыну.
— З мужам, Вітольдам Мац­веевічам, да касцёла ў Малую Бераставіцу хадзілі разам, там і пазнаёміліся, — згадвае бабуля. — Ды толькі не паспелі ажаніцца, як нас разлучылі, і два гады не прай­шло. Арыштавалі нашы нібыта за багацце і пасадзілі на 7 гадоў у турму ў Іркуцку. Забралі за тое, што меў гарод вялікі і сад, — Станіслава Юльянаўна і сёння не можа стрымаць слёз. – А якое там багацце, калі ён жыў у хаце з бацькам і двума яго братамі, тры гаспадары былі ў адной хаце. Старэйшай нашай дачцэ тады было яшчэ толькі 9 месяцаў. Так і засталася з ёй пры свёкру. Усё ад нас забралі. Мы са свёкрам жылі ў кухні, а ў другіх пакоях яго браты – Павел і Кароль. Калі калгас арганізавалі, нас туды не прынялі, бо злачынцам мужа майго лічылі. Каня забралі, зямлі ніякай не было. Як падумаю пра тое жыццё, дык і сёння душа баліць. Маці ў Дзіневічах наварыць есці і прысылае праз братоў, каб мы з дачкой не згінулі з голаду. Калі муж вярнуўся з турмы, яшчэ трохі пажылі ў той хаце, а потым браты мае, тата і мама дапамаглі пабудаваць вось гэтую хату. У Поразаве купілі зруб, разабралі і перавезлі сюды. Потым ужо ўзялі і нас з мужам у калгас. Я 18 гадоў працавала даяркай, а муж конюхам быў, даглядаў коней. Мала ён рабіў, бо мала і пажыў. 5 разоў аперацыю рабілі, нырку адну выдалілі. У яго яшчэ цукровы дыябет быў, дык раны зусім не зажывалі. Пасля апошняй аперацыі, як сёння помню, што гэта на Вялікдзень было, раны разышліся, трэба ў бальніцу везці, а мне каня не даюць, бо муж рэпрэсіраваны быў. Я яго на плячах да прыпынку аўтобуснага сама панесла, бо іншага выйсця не было. Да Генюшоў дайшла і села, больш сілаў не было, то выйшаў Уладзь Курыла і дапамог мне данесці яго да прыпынку.
— Мы з мужам вырасцілі чатырох дзяцей – дзве дачкі і два сына. Дзяўчаты – Тэрэза і Яніна — абе­дзве ў Гродне, ужо самі на пенсіі. А хлопцы засталіся пры мне: адзін Іосіф, Зютак мы яго называем, працуе ў Баха тут, а другі, Стась, у турме. За дурную галаву і п’янку туды трапіў. Ужо другі год там, яшчэ тры месяцы яму засталося. Зютку ўжо хутка 58 гадоў, але так сям’ю не стварыў, жыве са мной, хоць прыгатуе што, пакорміць мяне.
У дачок маіх па дзве свае дачкі — у мяне 4 унучкі, два праўнукі і тры прапраўнукі. Багатая я на іх, але няма, каб хто прыехаў, парадак трохі ў хаце навёў, — уздыхае з болем бабуля.
— Былое ўсё добра помніцца, не дай Бог каму такое перажыць, — працягвае Станіслава Юльянаўна. — А цяпер, бывае, і паесці забуду. Вайну часта ўспамінаю. Памятаю, як нямецкія самалёты бамбілі Крынкі і заўважылі, што над Дзіневічамі вісіць яшчэ савецкі сцяг, дык і на нашу вёску дзве бомбы скінулі. 22 хаты тады згарэла ў Дзіневічах. Брата майго забралі ў Германію тады, а тату – у турму, у Саколцы ён сядзеў. Мама насіла перадачы. Сабе набярэ на плечы і мне паложыць. А дарога была благая, жвірам высыпаная, а мы босыя па тым жвіру ідзём. Гэта цяпер мы абутымі па хаце ходзім, а раней і на вуліцу выйсці не было чаго абуць.
— І я памятаю, як фронт тут у нас два тыдні стаяў, — далучаецца да размовы Марыя Сямёнаўна. – За вёскай быў млын, мы там у падвале сядзелі, пры берагах рэчкі капалі акопы і там хаваліся. У вёсцы нікога не было больш як тыдзень. З дамоў усё на гароды павыносілі. Начавалі ўсе ў адным гумне. Перад адступленнем немцы ў Парэччы і Генюшах многа хат спалілі, і нас прыехалі паліць. Жанчыны і дзеці сабраліся каля крыжа, пападалі на калені і сталі маліцца і прасіць іх, каб не падпальвалі хаты. Не ведаю, што дапамагло, але немцы селі і паехалі. Можа, Бог усцярог. Людзі ў нас заўсёды былі пабожныя…
Радая сустрэчы, Станіслава Юльянаўна доўга не хацела нас адпускаць, усё прасіла:
— Пасядзіце яшчэ хоць трошкі, каб я магла з кім загаварыць. А то сяджу ўвесь час адна. З хаты не магу сама выйсці, у сені ледзьве пралезу. Яшчэ не памерла, але ўжо і не жыву, гэта якраз так, як і наша вёска…
Ірына МІКЛАШ, фота аўтара

***

Вандроўка ў глыбінку. Станявічы

У 2013 годзе сродкі масавай інфармацыі ўсяго свету напісалі пра смерць спадкаемніцы амерыканскай кампаніі “Johnson & Johnson”, адной з найбагацейшых жанчын свету Барбары Джонсан (у дзявоцтве – Пясецкай). З гэтай нагоды ўспаміналі і вёску Станявічы, якая знаходзіцца ў Эйсмантаўскім сельсавеце нашага раёна, — менавіта адсюль паходзіла будучая мільярдэрка. Барбара нарадзілася ў 1937 годзе і была малодшым, чацвёртым, дзіцём Войцеха і Пелагіі Пясецкіх, небагатых сялян са Станявіч. Пасля другой сусветнай вайны сям’я Пясецкіх выехала з Беларусі ў Польшчу і пасялілася ў невялікай мясцовасці пад Вроцлавам – Захажыцах. Барбара закончыла Вроцлаўскі

Барбара Джонсан (Пясецкая)

ўніверсітэт, дзе вывучала гісторыю мастацтва, і ў 1968 годзе пераехала ў ЗША. З-за фінансавых праблем яна вымушана была працаваць прыслугай, так яна трапіла ў дом Джона Сьюарда Джонсана, саўладальніка вядомай кампаніі “Johnson & Johnson”. Закахаўшыся ў маладую пакаёўку, Джон Сьюард развёўся з жонкай і ў 1971 годзе ажаніўся з Пясецкай, яму на той момант было 76 гадоў, а Барбары – 34. Гэты шлюб многіх шакіраваў, асабліва шасцярых дзяцей Джонсана ад двух папярэдніх шлюбаў, якія адразу аб’явілі мачасе вайну. У 1983 годзе Джонсан памёр і амаль усю сваю маёмасць, а гэта каля 500 мільёнаў долараў і акцыі “Johnson & Johnson”, пакінуў у спадчыну жонцы. Дзеці спрабавалі аспрэчыць гэта рашэнне ў судзе, але Барбары ўдалося захаваць сваё права на маёмасць. Пасля смерці мужа Барбара Джонсан не толькі не растраціла гэты капітал, але і ў некалькі разоў яго павялічыла. У 2001 годзе часопіс “Forbes” уключыў яе ў дваццатку самых багатых жанчын планеты, а ў 2011 годзе яе маёмасць ацэньвалася ў 3,6 мільярда долараў.
У апошнія гады жыцця Барбара Джонсан шмат падарожнічала і займалася дабрачыннасцю. Ёй удалося сабраць унікальную калекцыю карцін і іншых прадметаў мастацтва, якія перыядычна выстаўляюцца ў найбуйнейшых музеях свету.
Збіраючыся ў Станявічы, мне было цікава даведацца, ці ведаюць і памятаюць пра гэтую жанчыну ў яе роднай аколіцы, ці захаваўся дом, у якім яна нарадзілася.
Першай, каго я сустрэла ў Ста­нявічах, была Юзэфа Казіміраўна Станеўская, якая наводзіла парадак каля прыдарожнага крыжа. Юзэфе Казіміраўне 82 гады, яе муж, Станіслаў Антонавіч, на год старэйшы.

Юзэфа Станеўская

— Хворы зусім мой гаспадар, ляжыць, ды і памяці ўжо не мае, — Юзэфа Казіміраўна цяжка ўздыхае. – У мяне таксама ногі моцна баляць, але цяпер яны хіба ва ўсіх баляць. Выйшла вось трохі каля крыжа ўпарадкаваць, хоць паціхеньку зелле павырываю. А ведаеце, гэты крыж мой муж з сынам паставілі. Раней крыж стаяў на вуліцы, ля калгаснага поля, вось за тым кустом бэзу, але яго вырвалі. А нам без крыжа зусім ніяк… Муж мой таксама веруючы, і ён сказаў: паставім крыж у сваім гародзе, каб нікому не перашкаджаў. Спачатку паставілі драўляны, але ён перагніў з часам, тады муж з сынам зрабілі вось гэты жалезны крыж, гадоў 6 назад, і мы каля яго молімся. У маі і чэрвені тут каля крыжа збіраюцца ўсе людзі з нашай асады. На другім канцы аколіцы ёсць свой крыж, але нам туды далёка хадзіць, а ім сюды далёка.
Юзэфа Казіміраўна расказвае, што на зіму яны з мужам у Станявічах не застаюцца, едуць да дачкі, а за хатай сын наглядае, які жыве ў Гродне.
— Мала ўжо людзей тут, — гаворыць бабуля. — Раней кароў ганялі пасвіць, дык у кожнай хаце кароўка была, а цяпер ужо ніхто не трымае. І ў нас толькі куры. Я ўсё жыццё ў калгасе працавала, у брыгаду хадзіла, а ўжо апошнія гады перад пенсіяй была свінаркай. Муж будаўніком быў, а потым, калі я прыйшла на ферму, дык і ён на ферму прыйшоў, на трактары кармы развозіў. Пражылі мы многа, але жыць яшчэ хочацца. Праўнучак у нас нядаўна нарадзіўся, годзік яшчэ толькі яму, хочацца яшчэ ім пацешыцца…
Пра Барбару Пясецкую Юзэфа Казіміраўна нічога не чула.
— Я сама з Малых Ёдкавічаў, у Станявічы замуж выйшла, а гэта было ўжо намнога пазней. Вы спытайце ў брата майго мужа, ён хоць старэйшы, але ўсё яшчэ добра памятае.

Юзэф Станеўскі

Юзэф Антонавіч Станеўскі, да якога накіравала мяне Юзэфа Казіміраўна, нарадзіўся ў 1932 годзе.
— Тут нарадзіўся, тут усё жыццё пражыў, — прыязна ўсміхаецца мой новы субяседнік. — Бацькоўская хата вось стаіць на падворку, дзед яе яшчэ будаваў. Хацеў яе разабраць, але ўжо не ў маіх сілах гэта.
Як я помню, у нашай вёсцы было 46 двароў. А цяпер амаль нікога няма, большасць з Гродна прыязджае, а тых, хто застаецца на зіму, дык зусім нямнога. У мяне самога рука ўжо няўладная, стаў інвалідам. Які з мяне чалавек, толькі і раблю, што сяджу па цэлых днях. Але на зіму нікуды не еду, застаюся тут, лепш аднаму, ды ў сваёй хаце.
Памятаю, усё што было, і вайну памятаю. Помню, як немцы з-за гары з-пад Барыскоў стралялі па нас. Бацька крычаў: “Уцякайце ў падвал!”, а я не паслухаў. А потым, калі бег, асколак праляцеў зусім каля мяне. Я яшчэ захацеў узяць яго ў руку, вядома ж, дзіця, не ведаў, што ён гарачы будзе, і апёк руку.
Пасля вайны хадзіў у школу ў Мацееўцы, закончыў 4 класы.
У бацькі было 7 гектараў зямлі, з 13 гадоў працаваў на сваёй гаспадарцы. Калі ўжо калгас стварыўся, пайшоў у эйсмантаўскую школу, у 5 клас, але яго не закончыў, мяне забралі ў армію. Служыў ва Усходнім Казахстане, у чыгуначных войсках, 3 гады, нават у водпуск не пусцілі. Там атрымаў спецыяльнасць электрыка. Пасля арміі трохі працаваў у калгасе на конях, а потым пайшоў на электрастанцыю ў Вайтаўшчызну.
Юзэф Антонавіч ад­пра­цаваў у энергасістэме 36 гадоў, мае званне заслужанага энергетыка рэспублікі.
— Жонку таксама знайшоў на станцыі, — працягвае Юзэф Станеўскі. — Яе бацька працаваў са мной, а яна прыходзіла туды спытаць, калі абед у таты, бо мы траіх кругласутачна дзяжурылі на станцыі. Спадабалася мне, звалі яе Ганна, на 9 гадоў маладзейшая за мяне была, але ў 2000 годзе ўжо памерла. Бухгалтарам у калгасе ў нас яна працавала, спачатку ў Ёдкавічах, потым у Эйсмантах.
Вядома ж, мелі сваю гаспадарку, дык яна прылятае з работы і адразу за хатнія справы бярэцца. А аднойчы я прыехаў з работы, а яна ўжо пад хату толькі прыпаўзла, бо ісці не магла, нешта сталася, адняўся ўвесь ніз. Завязлі ў Гродна, там дзён 15 пабыла, а потым дачка забрала да сябе ў Навагрудак, але там два дні толькі яна праляжала, і тромбы нейкія там адарваліся, так і памерла.
А год назад і дачкі не стала. 13 гадоў яна змагалася з анкалогіяй, 7 аперацый зрабілі, але выратаваць не ўдалося. І сама была ўрачом, і муж урач, але і ўрачы таксама хварэюць і паміраюць…
На маё пытанне, ці чуў ён што-небудзь пра Пясецкіх, якія раней жылі ў Станявічах, Юзэф Антонавіч адказаў таксама адмоўна:
— Пясецкіх я не помню, пры маёй памяці не было ўжо тут у Станявічах Пясецкіх, ведаю толькі, што ў Эйсмантах ёсць Пясецкія. А ў нас тут большасць Станеўскія былі. Кажуць, што з двух Станеўскіх наша аколіца і пачалася. І цяпер Станеўскіх многа тут.

Марыя Станеўская

Суседка Юзэфа Антонавіча таксама аказалася Станеўскай. Марыі Іосіфаўне 74 гады, родам яна з Кулікоў, у Станявічы выйшла замуж.
— У Станявічах я ўжо 43 гады, — расказвае Марыя Іосіфаўна. – Мне тут падабаецца, і людзі тут добрыя, спагадлівыя. Як была ў Куліках, то хадзіла ў брыгаду, а як сюды прыйшла, дык ужо толькі дзяцьмі і гаспадаркай займалася, чацвёра дзяцей мы з мужам Станіславам Іосіфавічам выгадавалі: двое ў Гродне, адзін у Эйсмантах, а адзін тут з намі жыве, ён інвалід. Мы з мужам заўсёды ўсё разам рабілі. Я дзяцей гадавала, гарод упраўляла. Цэлы гэты гарод быў засаджаны гуркамі, памідорамі, на продаж іх вырошчвалі. Сад у нас быў вялікі, яблыкі таксама прадавалі. Муж рабіў у калгасе шафёрам, а я на гаспадарцы. Так і жылі.
Мясцовыя жыхары не любяць, калі Станявічы называюць вёскай – тут усе лічаць сваё паселішча аколіцай – месцам пражывання шляхты са сваімі моцнымі традыцыямі.
— Аколіца – гэта па-шляхецку, — тлумачыць мне Марыя Іосіфаўна. – У Станявічах, Занявічах, Мацееўцах заўсёды шляхта жыла. Не тое, каб гэта былі багацейшыя людзі, гэта людзі больш веруючыя, мы ўсе католікі, кожную нядзелю і святы ездзім у касцёл. Старшыня калгаса выдзяляе транспарт, спачатку аўтобус вазіў, калі было больш людзей, цяпер бус возіць. Не памесцімся ў адзін бус, дык ён два-тры рэйсы, зробіць, але з усіх навакольных вёсак людзей забярэ. Усе тут веруючыя людзі, таму і вымалілі сваіх святароў: з нашых Станявіч ксёндз Анджэй Іадкоўскі паходзіць, можа, бачылі, там у двары яго бацькоўскага дома фігурка Маці Божай стаіць, з Ёдкавіч — Юрый Церабей, з суседніх Занявіч – біскуп Юзэф Станеўскі. Заўсёды з Богам жывём, ля крыжоў молімся, як калісьці нашы бацькі маліліся. І хоць мала цяпер людзей тут, але традыцыі захоўваем.
Яшчэ адна Станеўская — Кле­менціна Іванаўна – самая старэйшая жыхарка Станявіч, ёй ужо амаль 93 гады.

Клеменціна Станеўская

Пра Пясецкіх яна таксама нічога не чула.
— Я старэйшая ў вёсцы, але не памятаю гэтага. А як старэйшыя людзі не ведаюць, то ўжо ніхто і не скажа, — Клеменціна Іванаўна запрашае мяне прысесці і пачынае аповед пра сваё жыццё. — Колькі ўсяго я пражыла, у слязах выкупалася! 67 гадоў, як прыйшла сюды замуж. Мужа не пахвалю, цяжкавата мне з ім жылося. Ды і да замужжа нацярпелася. У час вайны была вывезена ў Германію, паўтары гады там правяла. Была каля Кёнігсберга, на ўсходзе Літвы. Працавала ў немца на гаспадарцы, Франц Норкус яго звалі. Немец быў вельмі нярвовы, гаспадыня трохі лепшая. Былі там яшчэ жанчыны з нашых месцаў: з Жукевіч, Ёдкавічаў. Калі “саветы” вызвалілі, я вярнулася дадому. Каб вы бачылі колькі ў мяне медалёў і падзяк розных, магу паказаць.
Клеменціна Іванаўна дастае з этажэркі юбілейныя медалі, падзячныя пісьмы віншавальныя паштоўкі з Днём Перамогі, сярод якіх ёсць паштоўка нават ад Прэзідэнта краіны.
— А потым у калгасе многа гадоў працавала, і нормы ўсе выконвала. Многа буракоў заўсёды брала, а дачок не было, не было каму дапамагчы, — уздыхае бабуля. — У нас з мужам двое сыноў, яны ў Гродне жывуць. У аднаго сына інсульт быў, ходзіць з цяжкасцю, рука левая няўладная. Маю болю я, як выцерпець.
Але ўвогуле цяпер жывецца добра, пенсію прынясуць, аўталаўка прыязджае ў сераду і суботу. Цяпер толькі той, хто п’яніца, не жыве, а хто мае розум і здароўе, то не прападзе. Я яшчэ сама і падвару, і абмыюся, і гарод сама палю. Дзеці прыязджаюць, дапамагаюць, але я іх не чакаю, калі сама магу…
На жаль, за адзін прыезд мне не ўдалося сустрэцца з усімі жыхарамі Станявіч, але жыццё гэтых старэйшых людзей найбольш поўна перадае лёс і гісторыю іх роднай аколіцы. Шкада таксама, што не атрымалася нічога даведацца і пра сям’ю знакамітай Барбары Джонсан. Магчыма, хтосьці з нашых чытачоў валодае інфармацыяй пра Пясецкіх, якія паходзілі са Станявіч, будзем рады, калі вы падзеліцеся ёй з намі.
Ірына МІКЛАШ,  фота аўтара

***

Вандроўка ў глыбінку. Непарожнеўцы

Вёска Непарожнеўцы знахо­дзіцца на самым ускрайку Бера­ставіцкага раёна, амаль што на мяжы з Польшчай. Старажылы ўспамінаюць, што ў мінулыя часы, калі не было тут такіх зараснікаў, з польскімі Азяранамі можна было проста перакрыквацца. Ці заспяваюць у Непарожнеўцах, а ў Дзіневічах і Азяранах падхопяць. А цяпер дык і крычаць, і спяваць тут ужо практычна няма каму: на ўсю вёску засталіся толькі тры жанчыны, якія жывуць тут пастаянна. Некалькі хат выкупленыя пад дачы, а іншыя – незаселеныя, і толькі час ад часу іх наведваюць дзеці ці ўнукі былых гаспадароў.

На ўездзе ў вёску гасцей вітае буслянка, тут штогод гняздуюцца белакрылыя птушкі. У народзе кажуць, што бусел прыносіць шчасце і гняздуецца ў дварах толькі добрых людзей. А яшчэ людзі верылі: калі бусел пасяліўся побач, абавязкова пашчасціць. Ну што ж, ідзём спраўдзіць народнае павер’е і пазнаёміцца з лёсамі жыхароў Непарожнеўцаў.
У доме нумар 1 жыве Еўдакія Абрамаўна Пальчыкава. У Непарожнеўцах яна з’явілася адносна нядаўна – пятнаццаць гадоў таму пераехала сюды з Украіны. Па пашпарту ёй ужо 88 гадоў, а ў рэальнасці – на два гады менш.
— У калгас на працу не хацелі браць, пакуль не споўніцца 18 гадоў, — тлумачыць Еўдакія Абра­маўна, — а пасля вайны жыццё было цяжкае, працаваць трэба было. Вось цётка мая дамовілася са сваёй знаёмай, якая працавала ў сельсавеце, і яна мне, 16-гадовай, выдала даведку, што маю ўжо 18. Так і засталася я на два гады старэйшай.
Нарадзілася Еўдакія Абрамаўна ў вёсцы Ярцава-Сурмянёва, што ў Смаленскай вобласці. Шмат выпрабаванняў у яе яшчэ дзіцячыя гады прынесла вайна.
— Немцы з нашай вёскі вывозілі людзей у Беларусь. Сагналі ўсіх жыхароў і сталі грузіць у машыны, — успамінае бабуля. — Мамку маю, бабулю і сястру Галіну немцы ра­зам з іншымі пагрузілі ў машыну, а затым борт закрылі, бо ўсім месца не хапіла, і павезлі іх у Рагачоўскі раён Гомельскай вобласці, у вёску Старое Сяло. Так яны там да вызвалення і знаходзіліся, а я са старэнькім дзедам адна засталася дома. Бацька, Абрам Васільевіч Мацюхоў, з вайны не вярнуўся, загінуў 10 кастрычніка 1943 года на мяжы Смаленскай і Віцебскай абласцей. Мы з сястрою потым ездзілі туды і пакляліся каля яго магілы, што будзем кожны год у гэты дзень яго памінаць. Усе пяць мужчын з нашай сям’і, якія пайшлі на вайну, загінулі: бацька, тры яго браты і брат маці, мой хросны.
Пасля вайны Еўдакія Абрамаўна закончыла 8 класаў, паступіла ў вучылішча, якое знаходзілася непадалёк у Сычоўцы, і атрымала спецыяльнасць электрамеханіка сельскіх электраўстановак.
— Працавала дзяжурнай на падстанцыі, — уздыхае Еўдакія Абрамаўна, — а ў калгасе амаль нічога не плацілі за працу, была, як кажуць, гола-боса. Мой траюрадны брат у час службы ў арміі трапіў у Данбас, а потым там і застаўся на шахце. Ён неяк прыехаў у водпуск і забраў мяне з сабою туды, казаў, што многа дзяўчат у шахтах працуюць. У шахту я не трапіла, уладкавалася дзяжурнай падстанцыі на заводзе, гэта быў пасёлак Залатое ў Першамайскім раёне. Праз некаторы час перайшла на работу на пошту і там адпрацавала 21 год, да самай пенсіі.
Муж Еўдакіі Абрамаўны, Мікалай Андрэевіч Пальчыкаў, быў украінцам, ён таксама прыехаў працаваць на шахту з вёскі непадалёку. Але шахцёрам быў нядоўга: аднойчы яго прываліла ў шахце, ён атрымаў траўму пазваночніка, пяць гадоў з цяжкасцю хадзіў. Прый­шлося змяніць сферу дзейнасці, ён закончыў музычнае вучылішча і 10 гадоў у Палацы культуры выкладаў дзецям музыку па класе баяна, а затым яшчэ 13 гадоў працаваў у ваенізаванай ахове.
У 1996 годзе Мікалай Андрэевіч памёр, пакінуўшы жонку адну.
Каб не сумаваць і знайсці сабе занятак, Еўдакія Абрамаўна стала дапамагаць суседу, які жыў у іх доме на першым паверсе, Мікалаю Грышуку, які пасля смерці жонкі і перанесенага інфаркту ўжо не ўставаў, а глядзець яго не было каму.
— Дагледзела яго да смерці, — расказвае жанчына, — а на пахаванне прыехаў яго брат Іван з Беларусі і кажа: “Паехалі з намі, што ты тут будзеш адна”. Так я апынулася на Бераставіччыне, у Непарожнеўцах. Пры яго сям’і і жыла, тут я ўжо 16-ы год. Хутка будзе 2 гады, як Іван памёр, але яго жонка Ліда і сын Сяргей не забываюць мяне, прыязджаюць і дапамагаюць.
Я пацікавілася ў Еўдакіі Абра­маўны, ці не шкадуе яна аб пераездзе ў Беларусь?
— Зусім не шкадую, — упэўнена адказвае мая субяседніца. – У нас жа там, у Першамайскім раёне, цяпер вайна, а тут спакойна, людзі добрыя вакол. Пенсіі мне хапае, аўталаўка прыязджае два разы на тыдзень, а калі мне што трэба асаблівае, я тэлефаную прадаўшчыцы, і яна мне спецыяльна прывозіць, ні разу не адмовіла, вельмі добрая жанчына.
На развітанне Еўдакія Абрамаўна папрасіла мяне выказаць яшчэ падзяку пагранічнікам з заставы “Галынка”, якія пастаянна заязджаюць у вёску і чым могуць, дапамагаюць бабулям.
— Паглядзіце, у мяне тут запісана, — Еўдакія Абрамаўна дастае некалькі лісцікаў з прозвішчамі і нумарамі тэлефонаў, — Аляксей Клімчук, Дзяніс Лазарчык і Яўген Петушок – вельмі добрыя хлопцы, заўсёды зойдуць у дом, спытаюць, чым дапамагчы, а калі трэба, на машыне ў бальніцу адвязуць і назад забяруць.
Словы ўдзячнасці для ваеннаслужачых пагранічнай заставы “Галынка” я пачула і яшчэ ад адной жыхаркі Непарожнеўцаў – Рэгіны Міхайлаўны Баярчук. Васьмідзесяці васьмігадовая жанчына з цяжкасцю ходзіць, яна інвалід другой групы, таму не з кожнай хатняй справай сама можа справіцца.
— Год сацыяльная служба да мяне прыязджала, а цяпер салдаты ідуць на дапамогу, — расказвае Рэгіна Міхайлаўна. — Вады з калодзежа набяруць, бульбы дастануць, траву пакосяць у двары, зімою дроў прынясуць, снег адчысцяць. Часта прыязджаюць, заходзяць да мяне, пытаюць, як здароўе. Харошыя хлопцы.
Рэгіна Міхайлаўна родам з Дзіневіч, у Непарожнеўцы выйшла замуж.
— Народу тады ў вёсцы было многа: і старых, і малых, — успамінае бабуля, — хата на хаце стаяла. Я хадзіла ў калгас на працу, ездзіла ў Паплаўцы, на складзе зерне сартавала, у паляводстве была. Муж прарабіў 43 гады на трактары. Ужо гадоў 16 ці 17 як яго няма ў жывых.
У Рэгіны Міхайлаўны двое сыноў. Віктар — ваенны, палкоўнік, жыве ў Мінску, а другі сын — Леанід — тут, у Паплаўцах. Леанід, пакуль пайшоў на пенсію, два гады глядзеў маці, атрымліваў за гэта дапамогу ад дзяржавы. А цяпер ужо сам хварэе, не заўсёды можа дапамагчы.
Хапае праблем і ў другога сына, які жыве ў Мінску. Яшчэ няма года, як памерла яго жонка.
— Добрая была мінская нявестка Наташа, — на вочы бабулі набягаюць слёзы, — прыедзе, сядзем удзвюх, пагаворым. Як трэба мне ў бальніцу ў Бераставіцу, дык няма таго кабінета, каб і яна не зайшла са мною. Заўсёды казала: “Мамачка, можа чаго не дачуеце ці не зразумееце, лепш я з Вамі пайду”.
А ў бальніцы Рэгіне Міхайлаўне давялося шмат бываць пасля таго, як яна неяк паспрабавала падняць свайго ляжачага мужа.
— Нейкі пазванок саскочыў, што і паварушыцца не магла, у рэанімацыі была, доўга лячылі мяне, інваліднасць далі, цяпер ледзь-ледзь хаджу. Добра, што людзі дапамагаюць. Аўталаўка спыняецца каля майго дома, і вы ведаеце, вадзіцель, хлопец такі добры, бачыць, што я не магу ісці, то прыйдзе да мяне, возьме грошы, сумку і прынясе мне ўсё што трэба, дахаты.
Прабачце, што я плакаць стала, — Рэгіна Міхайлаўна цішком выцірае слёзы. — Паплакала трохі, і лягчэй стала, часам трэба і выплакацца. Надта цяжка старому і нямогламу чалавеку аднаму. Хата ў мяне яшчэ такая харошая, летняя кухня ёсць, агарод вялікі. Але сама я ўжо нічога не магу рабіць. Каб я мела дачку, то, можа, да мяне б і ўнукі даччыныя лепей бы ішлі…
Жыццё, як кажуць, прымусіла вярнуцца ў родную вёску і Алу Міхайлаўну Леська. Яе маці ўпала, зламала сцягно і за ёй быў патрэбны штодзённы догляд. Ала Міхайлаўна жыла тады ў Малой Бераставіцы, працавала ў “Сельгастэхніцы”: спачатку была ўчотчыкам, потым бухгалтарам, эканамістам. Але прыйшлося ўсё пакінуць і ехаць у Непарожнеўцы.
— Чатыры гады я глядзела маці, — гаворыць Ала Міхайлаўна, — а як яна памерла, дык мне ўжо нямнога заставалася да пенсіі, і я не захацела пакідаць матчыну хату. Муж мой памёр даўно, дзеці дарослыя. А тут я ўсё ведаю, я тут вырасла, выгадавалася, хадзіла адсюль у школу ў Ёдзічах, потым у Вялікую Бераставіцу. Я зразумела, што ўжо не хачу жыць у кватэры. Раніцай прачнешся — то туды, то сюды, і так цэлы дзень заняты. А заеду ў Малую Бераставіцу, дык не магу ў тых сценах. Як пагляджу – дом стаіць, а людзей у ім практычна ўжо няма, асабліва майго ўзросту. Стаіць нейкая мёртвая цішыня вакол. А куды з кватэры выйдзеш? Проста пастаяць на вуліцы? А тут я цэлы дзень чымсьці займаюся, аж падаю з ног. Вядома, сама я з усім не спраўлюся, сын прыязджае, дапамагае, гараж тут пабудаваў, сад пасадзіў.
У вольную хвілінку Ала Міхай­лаўна любіць паглядзець тэле­візар.
— А палове дзявятага вечарам заўсёды бягу ўключаю яго, — усміхаецца жанчына, — мне трэба абавязкова паглядзець нашы беларускія навіны, каб ведаць, што ў краіне адбываецца. Цікаўлюся надвор’ем, якое ў канцы паказваюць, сачыла, як ідзе жніво, перажывала, ці хопіць нам хлеба. А як жа жыць і не ведаць, што ў нашай Беларусі робіцца? Унучка вось дзевяць класаў закончыла, дык мяне цяпер і ўступная кампанія цікавіць.
Ала Міхайлаўна кажа, што ёй не сумна ў вёсцы, бо побач ёсць добрыя суседзі.
— Калі яны прыязджаюць на сваю дачу, дык мне здаецца, што поўная вёска людзей у нас. Яны маладыя абое, равеснікі маіх дзяцей, у іх двое дзетак. Яны звычайна ў пятніцу прыязджаюць, а вечарам у нядзелю едуць назад. Я пры іх і не заўважаю, што ў Непарожнеўцах людзей няма. Бо каля мяне ёсць людзі. Яны такія вясёлыя, музыка гучыць, дзеці гуляюць на падворку, бензапіла звініць, касілка працуе без канца. Гаспадар вельмі працавіты. Першую ноч, як пераначаваў ён тут, я спытала раніцай: ”Ну як справы, Андрэй?” А ён кажа: “Ведаеце што, паветра тут такое чыстае, зусім па-іншаму дыхаецца”. Усё лета яны тут, а зімою мне тэлефануюць, пытаюцца, як надвор’е, ці не задула снегам хаты. Жывуць яны ў Гродне, а гэты дом ужо гады 4 ці 5 як набылі, навялі парадак. Дача ў іх харошая, альтанку і баню пабудавалі, прыязджаюць, адпачываюць, цэлае лета яны тут.
Добра было б, каб і іншыя пустыя хаты людзі пакуплялі. Дамы харошыя, шкада, калі так змарнеюць. Зямля ў нас тут вельмі ўрадлівая, на гародзе ўсё расце добра. Лес побач, грыбы і ягады збіраем. Я лічу, што гэтыя хаты, якія стаяць закрытымі, можна было б прадаць, каб у Інтэрнэт аб’явы выкласці. Старыя людзі гэтага не ведаюць, вядома, а вось іх дзеці ці ўнукі маглі б, можа, хто і купіў бы, людзі ж шукаюць дамы на дачы.
На развітанне я задала Але Міхайлаўне традыцыйнае пытанне аб будучыні яе роднай вёскі.
— Нават і не ведаю, — задумалася жанчына. – Можа і будуць яшчэ жыць Непарожнеўцы, хто знае… Хоць усе кажуць, што не … А я б вельмі хацела, каб вёска не прапала.
Ірына МІКЛАШ, фота аўтара

***

Вандроўка ў глыбінку. Краснікі

А вы ведалі, што раней у Красніках быў касцёл, крухмальны завод і клуб? Цяпер, калі пройдзеш па гэтай вёсачцы, што знаходзіцца ў Алекшыцкім сельсавеце, пра гэта зусім не скажаш. Краснікі нават і вёскай назваць ужо складана: тут застаўся адзін жылы дом, у якім жыве 93-гадовая Таццяна Аляксееўна Рыжко.
— Праўда, у сельсавеце я запісана 1926 годам нараджэння, — удакладняе бабуля, — але на самай справе нарадзілася на два гады раней, проста запісалі мяне маладзейшай, каб у вайну немцы ў Германію не вывезлі.
Мы сядзім з Таццянай Аляксееўнай у двары дома на лавачцы, мая субяседніца ахвотна згадзілася расказаць пра сваё жыццё-быццё і лёс сваёй вёскі. Нягледзячы на даволі паважаны ўзрост, памяць яе не падводзіць, бабуля нават успомніла на памяць верш, які калісьці вывучыла ў дзяцінстве.

— У Красніках я жыву дзесьці з 1950 года, — пачынае свой аповед Таццяна Аляксееўна, — пераехалі сюды з мужам, калі калгас арганізаваўся. Сямей трыццаць жыло тады ў вёсцы. А нарадзілася яна ў Рымуцеўцах, і муж, Іван Аляксандравіч, таксама адтуль быў родам.
Як пачалася вайна, Таццяне Аляксееўне было 17 гадоў, яна добра памятае тыя часы да драбніц.
— У першыя дні вайны над вёскай з’явіліся самалёты, — вяртаецца ўспамінамі ў ваенную пару бабуля, — а непадалёк ад нас быў савецкі аэрадром, таму гэта асабліва нікога не здзівіла, думалі, што манеўры якія. Але потым, як прыляцеў самалёт і стаў бамбіць сяло, зразумелі, што гэта зусім не манеўры. Чатыры бомбы скінуў на вёску, дык са 150 хат, што былі тады ў вёсцы, засталося хіба з 10. Усё згарэла, толькі каміны стаялі. Людзі паўцякалі, хаваліся ў зямлянках, па сваяках жылі, хлявы пад хаты прыстасоўвалі ды патроху адбудоўваліся.
А немцы як прыйшлі, дык пачалі вывозіць моладзь у Германію, хапалі проста на двары. Я неяк са старэйшай сястрой пайшла на вяселле да суседа, дык немцы прама туды наляцелі. Дарэчы, вяселляў тады шмат рабілі, бо жанатых не бралі ў Германію. Дык вось, сястра з сенцаў выскачыла і пабегла да хаты цёткі нашай, там пад коўдрай на ложку схавалася, а цётка мокрую анучу ёй на лоб прылажыла і вядро ля ложка паставіла. Немец увайшоў і пытае пра дзяўчыну, а яна адказвае: “Паночку, у яе тыф”. Тады немец адразу выскачыў з хаты, надта ж яны тыфу баяліся. А я з яшчэ адной сяброўкай таксама выбегла з хаты, ну і немцы за намі следам кінуліся. Мы ў нейкі хлеў заскочылі, ды ў саломе на гарышчы схаваліся.
Адзін немец вілы ўзяў ды пачаў імі па саломе пароць і крычаў: “Вылазь, бо праб’ю!” Мы ўсё ніжэй у салому закапваліся, аж пакуль праз дзірку ў столі не выпалі ў самыя рукі немцаў, што ўнізе стаялі. Яны нас на сані і павезлі ў Масаляны, там у старой школе быў зборны нямецкі пункт, цэлая школа моладзі ўжо назбірана, у адным класе хлопцы былі, у другім – дзяўчаты. Я да вечара пасядзела, потым накінула кажушок на плечы, падышла да немца і кажу: “Паночку, мне на двор трэба”. Ён кажа: “Ну ідзі, толькі хутка”. А я як выскачыла з будынку, дык з усіх ног кінулася бегчы. Бягу і думаю: “Вось зараз куля ў мяне трапіць, зараз страляць пачнуць”. Але, праўда, ніхто за мною не пабег. У Масалянах пераначавала ў знаёмых, а раніцай у Рымуцеўцы пайшла. Іду, а насустрач мне тата едзе канём. Ён кажа: “Ты ўцякла, а маці злавілі”. Я плачу, кажу, што пайду назад, бо маці ў Германію забяруць, але бацька не пусціў, сказаў, што не забяруць, яна ўжо для іх старая, патрымаюць і адпусцяць. Так і выйшла. Бо маці, як даведалася, што немцы мяне злавілі, вечарам прынесла мне паесці. Ды толькі мяне там ужо не аказалася, а немец вырашыў: няма дачкі – ёсць маці, і пакінуў яе за мяне, каб лічба тых, каго збіраліся вывезці, у яго сышлася. Але, на шчасце, раніцай яго змяніў іншы немец, які не ведаў пра мае ўцёкі, і кажа маці: “Чаго ты тут сядзіш? Дачка ўжо паела? Дык ідзі ўжо адсюль”.
Ой, хіба ўсё раскажаш, што было…
— Дарма Вы з мамай размову пра вайну пачалі, — далучаецца да нас дачка Таццяны Аляксееўны, — яна можа да вечара пра гэта расказваць.
Ганна Іванаўна ўжо на пенсіі і некалькі гадоў практычна жыве ў Красніках, даглядае маці разам з братам Паўлам. Яна нарадзілася тут, закончыла ў свой час адзінаццацігодку ў Масалянах, потым Навагрудскі гандлёва-эканамічны тэхнікум, 30 гадоў адпрацавала тавараведам у магазіне ў Гродне, а як пайшла на заслужаны адпачынак, можна сказаць, што вярнулася ў свае родныя мясціны.
— У Гродна цяпер езджу, як у госці, — усміхаецца жанчына, — хоць там кватэра, муж, дзеці, праўда, яны ўжо дарослыя. Многа гадоў жыве пры маці і яе брат Павел Іванавіч, ён таксама ўжо амаль дзесяць гадоў як на пенсіі.
— Усе мае дзеці вывучаныя, — з гонарам кажа Таццяна Аляксееўна, — Паша вось закончыў вучылішча хімікаў у Гродне, потым хіміка-тэхналагічны тэхнікум, а затым яшчэ і Белгарадскі інстытут. Яшчэ адна дачка, Валя, атрымала дыплом Мінскага політэхнічнага інстытута. А я сама ў школу зусім не хадзіла, так атрымалася, што з майго года нікога ў школу за польскім часам не выклікалі. Хоць дзве мае старэйшыя сястры і малодшы брат па некалькі класаў польскай школы закончылі. Я ж не вучылася, але чытаць-пісаць умею. Спачатку трохі пры сёстрах навучылася, а потым, калі ўжо свае дзеці ў школу пайшлі, дык з імі разам і вучылася.
Замуж Таццяна Аляксееўна выйшла ў 1948 годзе за аднавяскоўца. На два гады старэйшы Іван быў вывезены ў Германію, пасля вызвалення яго забралі на фронт, паспеў яшчэ і паваяваць трохі, а потым вярнуўся ў родную вёску. Як пачалі арганізоўвацца калгасы, старэйшыя людзі вельмі іх баяліся, бо ўсё жыццё жылі і працавалі толькі на сваёй зямлі. А маладыя былі больш смелыя, вось і Таццяна Аляксееўна з мужам уступілі ў калгас і пераехалі ў Краснікі, дзе ім выдзелілі пакой у былым панскім доме. Маленькі пакойчык, можа квадратаў дзевяць, там і елі, і спалі. У 1958 годзе яны з дзецьмі засяліліся ў гэты дом на чатыры сям’і, дзе цяпер жыве Таццяна Аляксееўна.
— Муж вазіў малако з кароўніка, а я з дзецьмі дома была. Падгадавала дзяцей, пайшла працаваць на палявыя, а потым – на ферму. Саўгаснае поле жанчыны сярпамі жалі, а дзеці снапы ў дзясяткі ставілі. Бульбу за плугам выбіралі, салому скірдаваць хадзілі і буракі палолі, церабілі. Чаго толькі не рабілі. Тут, у Красніках, з мужам удваіх на цялятніку працавалі, гадоў 20, пакуль Іван не памёр раптоўна ў 1981 годзе, толькі 58 гадоў яму было.
Ад таго часу Таццяна Аляксееўна жыве адна, сама цягнула дом і гаспадарку.
— Можа, я таму і жыву доўга, што ўсё жыццё працавала, — жартуе бабуля, — ужо пад 80 гадоў мела, а карову трымала, па 5-6 свіней. Цяпер, вядома, здароўе ўжо зусім не тое, ногі не баляць, а чамусьці ісці зусім не хочуць. Бывае, ляжу, устаць не магу, але падумаю, што трэба ісці жывіну карміць, і ўстаю паціхеньку, потым неяк расходзішся і цюпаеш патроху. Каб не рабіла, то пэўна ўжо даўно памерла б ці ляжачай была б. За зіму гэту звязала 20 пар шкарпэтак, думаю, будуць Пашы ў боты, як памру…
Я цікаўлюся ў гаспадароў дома, якімі памятаюць яны ранейшыя Краснікі.
— Старажылы гаварылі, што раней тут быў панскі двор, — расказвае Павел Іванавіч. – Сам маёнтак знаходзіўся ў Масалянах, а тут жыў упраўляючы маёнткам. Я яшчэ сам памятаю той высокі дом з вінтавой лесвіцай. Ну і шмат гаспадарчых прыбудоў было пры двары. Тут побач, літаральна за нашым хлявом быў крухмальны завод, яшчэ і цяпер там ямы-чаны засталіся. Уявіце, усё выкладзена каменем і зацэментавана, да гэтага часу той цэмент добра трымае. Там і рэшткі сцен яшчэ стаяць, толькі зарасло ўсё каля іх. А яшчэ да нядаўняга часу тут тры вялізных будынкі з каменю стаяла: склад, сенасховішча і цялятнік. Толькі няма іх ужо, разбурылі і закапалі.
— Касцёл быў тут, калі трохі далей прайсці, — паказвае рукой у бок Таццяна Аляксееўна. – Усю вайну прастаяў некрануты, немцы яго не рушылі, а ў савецкія часы зруйнавалі, калі з Богам змагаліся. Я была ў тым касцёле. Там, як ідзеш на клірас, пакойчык невялікі, а ў ім быў склеп. Дык я там сваімі вачыма бачыла труну, у якім ляжаў памерлы чалавек, парэшткі якога былі амаль не кранутыя часам. Рукі зложаныя на грудзях, толькі валасы апаўшыя каля галавы і там, дзе вочы і нос — ямы.
А яшчэ клуб у свой час тут быў, у 60-х гадах кіно паказвалі.
— А цяпер паглядзіце, што засталося, — з горыччу у голасе гаворыць Ганна Іванаўна. – Краснікі толькі на нас і трымаюцца яшчэ.
— Што ж зрабіць, каб не ўміралі вёскі? — цікаўлюся, што яна думае на гэты конт.
— Я думаю, што перш за ўсё не трэба дзяліць людзей на вёсцы на сваіх і чужых, — адказвае жанчына. – Мы тут выраслі, тут наша радзіма, мы даглядаем тут бацькоў. Але калі іх не стане, мы будзем тут чужымі, дачнікамі. Калі ты не прапісаны ў вёсцы, трэба ў некалькі разоў даражэй плаціць за газ, электрычнасць. Але ж калі мы тут, то ў горадзе гэтымі паслугамі не карыстаемся. Вядома, можна сказаць: прапісвайцеся тут. Але як мне выпісвацца з гарадской кватэры, калі я там адна прапісана? Я ведаю многіх пенсіянераў, якія б ахвотна з горада пераехалі ў вёску, каб не ўмова плаціць за ўсё па сабекошту, калі чалавек тут не прапісаны. Многія і на зіму заставаліся б, а так, як кажуць, дарагое задавальненне атрымліваецца. Ды і тыя самыя соткі пасадзіць, параўнайце, што мясцовым пенсіянерам, а што гарадскім…
Мы выходзім са двара, і Ганна Іванаўна з Паўлам Іванавічам вядуць мяне на экскурсію па Красніках.
— Вось тут, дзе цяпер расце кукуруза, гадоў 5 назад стаяў велічны будынак, вымураваны з каменю, вышынёй з трохпавярховы дом, — Ганна Іванаўна не хавае ўзрушэння. – Гэта была панская стадола, потым — склад, 1861 года пабудовы. Сцены таўшчынёй да 90 см, каменьчык да каменьчыка падабраны. А потым што, прыгналі экскаватар вялізны, вырылі катлаван і ссунулі туды гэту пабудову царскіх часоў. Як яны тут руйнавалі ўсё, дык я прасіла: “Пакіньце хоць кавалачак майго дзяцінства, што вы робіце?”
— Бачыце, вось гэта была кузня, яшчэ пры нас, — Павел Іванавіч працягвае экскурсію і паказвае на рэшткі захаваных каменных сцен. – 1840 год пабудовы выбіты на камені. Кузню таксама спрабавалі бурыць Амкадорам, хлопец даўбаў-даўбаў, але потым плюнуў і паехаў. Гэта вось склад саўгасны, а раней людзі тут жылі. А вось тут канюшня была, таксама ёсць памятны камень – 1812 год. Тут быў яшчэ дом 6-кватэрны савецкай пабудовы, закапалі і яго ўжо. А вось гэта быў хлеў, як казалі старажылы, дзе ў панскіх парабкаў стаялі каровы. Сюды экскурсіі можна было б вазіць, толькі паглядзіце, якая кладка! Гэтыя пабудовы толькі таму і захаваліся, што на тэрыторыі нашага двара знаходзяцца, а так бы і іх даўно зраўнялі б з зямлёй. Напэўна, такія будынкі гаспадарцы складана ўтрымліваць, але ж гэта наша гісторыя, наша спадчына. Што пасля нас застанецца? Што будзем паказваць сваім унукам і праўнукам? Кукурузу вось гэтую?.. Ва ўсім свеце такія гістарычныя будынкі берагуць да апошняга каменьчыка, а ў нас бяздумна зруйнавалі ўсё…
Мы праходзім каля поля, дзе пасуцца авечкі, іх гаспадары купілі ў гэтым годзе.
— А яшчэ ў нас куры, індыкі, качкі, агарод свой садзім, працы хапае, — Ганна Іванаўна спыняецца на хвілінку. – Хоць людзей у вёсцы больш няма, затое спакойна тут у нас, а ў цяперашні час падумаеш яшчэ, з кім лепш жыць: з людзьмі ці з жывёламі. Усё ж гэта наша радзіма, мы прывыклі да гэтых месцаў, таму няма ніякага жадання ехаць у горад. І пакуль мы жывыя, і Краснікі будуць жыць…
Я пакідала Краснікі з цяжкім пачуццём: такое бывае, калі сутыкаешся з тым, што магло б быць гонарам нашых месцаў, а стала незваротнай стратай. Разбурыць і знішчыць гістарычную спадчыну лёгка, а вярнуць ужо немагчыма. На жаль…

Ірына МІКЛАШ,
фота аўтара

***

Вандроўка ў глыбінку. Бергелі

Ужо колькі разоў упэўнівалася, што аднолькавых вёсачак не бывае, кожная мае свае непаўторныя рысы і адметнасці. Вось і цяперашняя вандроўка ў Бергелі гэта пацвердзіла. Бергелі – зусім невялікая вёска, хутчэй гэта нават хутар з некалькіх дамоў, якія арганічна аб’ядналіся ў адным месцы. Сёння тут чатыры хаты, толькі дзве з якіх яшчэ заселеныя. Адзін дом – на два канцы, яго калісьці пабудавалі родныя браты, а цяпер тут жывуць іх дзеці. На адной палове – сям’я Мар’яна і Цэцыліі Леванеўскіх, а ў другой жыве дваюрадная сястра гаспадара Станіслава Каханская. Яшчэ адзін дом належыць 56-гадоваму Багдану Апазнанскаму, самаму малодшаму з жыхароў Бергелей.

Вёсачка знаходзіцца ў вельмі маляўнічым месцы, яна амаль схаваная ад чужых вачэй за густымі зараснікамі кустоў і дрэў, а яшчэ, што адметна, з усіх бакоў агароджана брукаваным каменным плотам. Праўда, цяпер ад яго застаўся, можна сказаць, толькі невялікі падмурак, камяні разабралі на будаўніцтва іншых аб’ектаў, а ў ранейшыя часы, як мне расказалі жыхары вёскі, гэта брукоўка дасягала амаль паўтара метра ў вышыню. Ні карова, ні конь яе не мог пераскочыць, таму хатняя жывіна свабодна хадзіла па вёсцы і ніхто не перажываў, што яна дзесьці згіне.
І нават цяпер, калі я ішла па сцежцы да дому Леванеўскіх, першымі, каго я сустрэла, былі кралі (ведаю, што трэба называць гэтых хатніх жывёл трусамі, але ніхто ў нашых мясцінах іх так не заве), якія свабодна бегалі па падворку разам з курамі. Гэта адразу стварыла ідылічную карціну вясковага жыцця, якую арганічна дапоўнілі і самі жыхары Бергелей – простыя, адкрытыя людзі, якія ахвотна згадзіліся расказаць пра сваё жыццё і пра сваю вёску.
Мы прыселі на лавачцы каля дома самага старэйшага жыхара Бергелей Мар’яна Вацлававіча Леванеўскага, месца на якой, дарэчы, хапіла ўсім чатыром вяскоўцам. І вось так разам, дапаўняючы і ўдакладняючы адзін аднаго, мясцовыя жыхары пазнаёмілі мяне са сваёй вёскай.
Мар’ян Вацлававіч нарадзіўся ў 1938 годзе, усё жыццё яго, калі не лічыць гады службы ў арміі, практычна і прайшло ў родных Бергелях. Дзяцінства было цяжкім, прыйшлося рана стаць дарослым, бо бацька загінуў на вайне, і ўжо з дзесяцігадовага ўзросту Мар’ян Леванеўскі працаваў на сваёй гаспадарцы.
— У 1948 годзе я ўжо з коньмі рабіў, і гараць, і баранаваць басяком хадзіў, — уздыхае Мар’ян Вацлававіч. — Пальцы як паб’еш, дык трохі зямлёй замажаш і далей пайшоў. Плакаць і жаліцца не было каму. Сеяць, праўда, яшчэ не мог, бо малы быў, а фартух з зернем цяжкі, многа не паднясу, і нераўнамерна зерне кідаў. Таму сусед Бронюсь Апазнанскі пасее сваю палоску і ідзе мне сеяць, а я ўжо яму бараную, а потым яшчэ трэба і свой надзел паспець забаранаваць.
У 1949 годзе ў Бергелях сталі арганізоўваць калгас. Вёска і ў тыя часы была невялікай, тут было ўсяго 6 хат, але затое ў кожнай хаце было пяцёра ці шасцёра дзяцей. Ну і хутары бліжэйшыя далучылі да гэтага калгаса.
— Восенню справа была, — успамінае Мар’ян Леванеўскі, — прыехалі з Канчан старшыня сельсавета Чаргейка і Горлаў, ён там сакратаром быў. Яны тут пару дзён прыязджалі, сходы збіралі, але ніхто не хацеў уступаць першым. А матка мая была адна і дзяцей трое, дык так на яе населі, ужо і раскулачваць хацелі, ледзь мы не паехалі ў “белыя мядзведзі”. А потым падатак такі вялікі налажылі, што не было куды дзецца, мусіла першай уступіць у калгас. Тады яшчэ ўсе суседзі напалі на матку, казалі, што праз яе і ім цяпер трэба ўступаць. Я і сам не раз пугай атрымліваў па плячах: пайду з коньмі, а старэйшыя дзядзькі як завядуцца праз што, дык на мне злосць за гэты калгас зганяюць.
— Калгас той называўся імя Ракасоўскага, — удакладняе Багдан Апазнанскі, — а мой дзядзька дваюрадны, Віктар Апазнанскі, быў яго старшынёй.
— А мой татка, Станіслаў Іосіфавіч Леванеўскі, у калгасе быў бухгалтарам, — далучаецца да размовы Станіслава Каханская. – Ён вучаны быў, у Вярэйкі ў школу хадзіў. А мы з мамай калгасных курэй і гусей даглядалі. Я спачатку ў школу хадзіла, да сёмага класа давучылася, а затым захварэла на запаленне лёгкіх, два месяцы ў школу не хадзіла, адстала і ўжо больш не пайшла вучыцца. Мама якраз тады ў калгасе куры калгасныя і гусі глядзела, дык і мяне на падмогу да сябе ўзяла. Мы гусянят у хаце кармілі, праз вокны да іх лазілі, каб не наступіць на іх, бо многа было, галоў можа сто, ды і курэй два курнікі. Кожны дзень трэба было пачысціць пад імі, пяску прынесці, гэта ўжо была мая работа. А яйкі ў калгас забіралі, праз дзень ці два чалавек прыязджаў за імі.
Потым я ўжо на працу ў калгас хадзіла. Мы з жанчынамі і палолі, і сеялі, і жалі, і салому стагавалі, трохі на ферме папрацавала, можа, з паўгода.
А як сталі бацькі хварэць, не хадзіла на работу, іх глядзела, ды і куды дойдзеш зімой, калі ўсё завее навокал. З-за гэтага і 10 гадоў перарванага стажу маю, таму і пенсія цяпер невялікая.
— А мне таксама на пенсію гадоў не хапала, — гаворыць аб набалелым і Мар’ян Леванеўскі, — хоць усё жыццё ў калгасе прарабіў. З 1954 года як сеў на трактар, так да самай пенсіі на ім працаваў. Год прыцэпшчыкам быў, прыгледзеўся трохі, а потым мне трактар даверылі, сам на ім і вучыўся, адразу нават не ведаў, дзе якая хуткасць на рычагу. Мы тады па двух рабілі на трактары: суткі адзін, потым — другі. А як прыйшло на пенсію ісці, дык толькі дні палічылі, і атрымалася, што выхадаў не хапае і год прападае. Хоць я з таго трактара і не злазіў, лічы, званне заслужанага калгасніка маю.
Цікаўлюся, як ён пазнаёміўся з жонкай, Цэцыліяй Адольфаўнай, адкуль яе ў Бергелі прывёз?
— О, гэта доўгая гісторыя, — смяецца Мар’ян Вацлававіч. — Я ажаніўся толькі ў сорак год, не было калі жонку шукаць, без выхадных працаваў. А потым гляджу, час бяжыць, ужо і сорак гадоў падыходзіць, трэба штосьці думаць. Сваяк мой па маці з Пяцельчыц кажа: “Усё, паехалі сватацца!” Жонку знайшоў у Ігнатавічах, гэта Макараўскі сельсавет быў. Яна з бацькам жыла, бо маці ўжо памерла.
На Каляды прыехаў у сваты, а 8 красавіка 1978 года пажаніліся, Цэцыліі маёй тады быў 31 год, амаль на дзесяць гадоў за мяне маладзейшая.
— Ну і як Вас сустрэлі Бергелі?– звяртаюся да Цэцыліі Адоль­фаўны.
— Прыехала — глуш, не тое, што ў нас у вёсцы 60 чалавек было, — жартуе жанчына. — Мая родная цётка казала: “Кідай па дарозе палачкі, каб ведала куды ўцякаць назад”. Але прывыкла, тут прыгожа! Цяпер зусім не тое, вось каб вы вясной да нас прыехалі, вачэй не адвесці ад гэтай прыгажосці!
Першыя дзесяць гадоў пасля замужжа Цэцылія Адольфаўна нідзе не працавала, дома дзяцей гадавала, іх у Леванеўскіх трое – два сыны і дачка. У 1990 годзе пайшла працаваць прыбіральшчыцай у школу ў Стары Дворац, там і дарабіла да пенсіі. Дзеці ўжо выраслі, дачка Дана на хлебазаводзе ў Гродне працуе, адзін сын — Андрэй — таксама жыве ў Гродне, ён дальнабойшчык, а Міраслаў у Бераставіцы ў камунгасе працуе.
— Я таксама 20 гадоў замужам прабыла, — расказвае пра свой лёс Станіслава Каханская. – Але, дзяцей, праўда, не займела. У 1979 годзе замуж выйшла, ужо 37 гадоў мне было, а муж з Ваўкавыску, Франц Іосіфавіч. Толькі я не пайшла ў горад, не хацела, а ён сюды не хацеў пераходзіць. Так і жылі: трохі тут, трохі там, а як да пенсію пайшла, то ўжо нікуды больш не ездзіла. Цяпер я тут, а ён у горадзе. Як кажуць, дзе нарадзілася, там і згадзілася. Сёстры клічуць мяне ў Гродна, але я і туды не хачу. Пакуль яшчэ вочы бачаць і ногі ходзяць, тут буду. Пляменнікі прыязджаюць, і сястрыны дзеці, і братоў. Я гэтага брата, што ў Каленіках жыў, 10 гадоў глядзела. Жонка яго памерла, і ён злёг, інсульт здарыўся. Дзеці яго ў Гродне, працуюць, папрасілі мяне, я і глядзела, бо на пенсіі ўжо была. А цяпер яны мне дапамагаюць, прыязджаюць сюды.
Не склалася асабістае жыццё і ў яшчэ аднаго жыхара Бергелей Багдана Апазнанскага, ён сваёй палавінкі наогул не знайшоў. Спачатку жыў з бацькамі, потым з маці, а ўжо 8 гадоў як яна памерла і застаўся адзін. У Багдана Зігізмундавіча інваліднасць 2-й групы, да яе прывяла хвароба: у дзіцячым узросце ён захварэў на менінгіт, паўгода ляжаў у бальніцы, але след па сабе хвароба ўсё ж пакінула. Таму і вучыўся ў Ваўкавыску ў спецшколе. Пасля яе заканчэння займаўся рамонтам абутку ў атэлье ў Ваўкавыску, потым ў Гродне, некаторы час рамантаваў абутак і ў Бераставіцы. А з 2001 года вярнуўся ў родную вёску, працуе на сваёй гаспадарцы, разводзіць курэй і качак, так і жыве ў мірным суседстве са старэйшымі аднавяскоўцамі.
Цяпер гаспадаркі ў жыхароў Бергелей невялікія, вядома ж, узрост не той. А ў былыя часы і па пяць кароў трымалі ў сям’і. Ля кожнай хаты і зямлі нямала, агарод і сад у кожнага.
— Касіць вельмі многа трэба, — кажа Мар’ян Вацлававіч. – Мне раней травы, што каля хаты накашу, на адну карову хапала. А што ж, тады ў калгасе сена не давалі, трэба было неяк самаму думаць, дзе кармоў раздабыць. Што накосіш сам, тое і маеш, але не хапала гэтага, яшчэ прыходзілася і ноччу па салому калгасную хадзіць.
— Ну ты яшчэ прызнайся, што салому ў калгасе краў, — перапыняе мужа Цэцылія Адольфаўна. – Усё ж у газеце напішуць!
— Хай пішуць, — махае рукою Станіслава Станіславаўна, — і я па салому хадзіла, ды і ўсе тут таксама, што ж было рабіць, калі жывіна есці просіць.
— Вы зараз раскажаце, як і самагонку гналі, — не супакойваецца Цэцылія Адольфаўна. – Усё ж у газеце будзе!
— Хай будзе! – Станіслава Станіславаўна настроена рашуча. — А што мы, не жывыя людзі? І ў жыцці ўсяго бывала. І самагонку гналі, бо купіць не было дзе. І не спіўся ніхто, і не кадзіраваўся…
На перспектыву сваёй вёскі жыхары Бергелей глядзяць не вельмі аптымістычна.
— З мапы знікнуць, як я кажу, — уздыхае Станіслава Станіславаўна. – А ведаеце, што такое “мапа”? Так карту мы называем… Хто з вёскі пайшоў у горад, не надта хоча вяртацца. Цяпер яшчэ дзеці і ўнукі едуць, пакуль мы тут ёсць. І бульбы набяруць, і сад вялікі, а як нас не будзе, Бог яго ведае, ці загляне хто. Хоць сястрын хлопец старэйшы то хоча сюды, ён тут яблынек маладых панасаджваў, грушак.
— І наш сын пабудаваў тут сабе альтанку, возера выкапаў, — расказвае Цэцылія Адольфаўна, — арэлі зрабіў, кампазіцый розных напрыдумваў. Раней часта тут у нас маладыя збіраліся, цяпер ужо пажаніліся, не так ахвотна едуць.
— А ведаеце, была ў нас тут і прадпрымальніца, — успамінае раптам Станіслава Каханская, — купіла хату на краю вёскі і турызмам хацела займацца, возера выкапаць, пляж зрабіць. Планы былі вялікія, кароў купіла, і авечак, і свіней — усё трымала, але яна адна была, без мужчыны, дык хіба адной бабе гэта па сіле? Я ёй так тады і казала, як яна купляла гэту хату. Дык так і выйшла, гады два яна тут пабыла і ўцякла, прадала хату нейкаму мужчыне з Гродна, цяпер гэта яго дача.
Самі ж жыхары Бергелей вёску сваю кідаць не збіраюцца. Іх тут ўсё задавальняе.
— Каб толькі не пагоршала, няхай ужо будзе так, як ёсць, — выказваюцца амаль аднагалосна. — Што нам лепшага ўжо чакаць? Пенсію даюць, зерне курам выпісваюць, дровамі забяспечваюць, бульбу 10 сотак за паўцаны пасадзяць. Няма чаго наракаць. Толькі вось шкада, што ўцякае жыццё, каб яшчэ трохі пажыць, на дзяцей і ўнукаў паглядзець.
У маладосці ўсё было добра, куды задумаў – паляцеў, а цяпер – кульбачку ў рукі і думай, як дзе дайсці. Але хоць вось так, паціхеньку-памаленьку, ды на сваёй зямлі, а іншага месца нам і не трэба…
Ірына МІКЛАШ,
фота аўтара